થાઇરોઇડ ટેસ્ટ સામાન્ય છે, છતાં લક્ષણો કેમ?

સતત થાક લાગે, વજનકાંટો ઉપર જ જતો હોય, કે વાળ ખરતા હોય, એટલે તમે થાઇરોઇડ તપાસાવો છો. રિપોર્ટ સામાન્ય આવે છે. સ્વાભાવિક છે કે મનમાં થાય કે ટેસ્ટમાં કંઈક છૂટી ગયું. મોટા ભાગના કિસ્સામાં એવું નથી હોતું. સામાન્ય TSH સાથે સામાન્ય FT4 એ ભરોસાપાત્ર સંકેત છે કે તમારી થાઇરોઇડ બરાબર કામ કરે છે. વધુ ઉપયોગી પ્રશ્ન એ છે કે તમને જે લાગે છે તેનું બીજું શું કારણ હોઈ શકે? થાઇરોઇડ વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ થાઇરોઇડ વિભાગમાં છે.

સામાન્ય થાઇરોઇડ ટેસ્ટ કેટલો ભરોસાપાત્ર છે?

TSH અને FT4 બંને સામાન્ય હોય, તો ખૂબ ભરોસાપાત્ર. TSH ખૂબ સંવેદનશીલ છે. થાઇરોઇડ હોર્મોનમાં થોડો ઘટાડો થાય તો પણ પિટ્યુટરી TSH વધારી દે છે, ઘણી વાર તમને કોઈ ફેરફાર જણાય તે પહેલાં જ. એટલે TSH સામાન્ય હોય, તો ઓછી સક્રિય થાઇરોઇડની શક્યતા ખૂબ ઓછી છે. ઓછી સક્રિય થાઇરોઇડ વિશે હાઇપોથાઇરોઇડિઝમના પાના પર વાંચો.

શું સામાન્ય TSH સાથે હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ હોઈ શકે?

ભાગ્યે જ, હા, પણ ફક્ત એક ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ પોતે બરાબર કામ ન કરતી હોય, તો તે પૂરતું TSH ન મોકલે. ત્યારે થાઇરોઇડ હોર્મોન (FT4) ઓછો હોવા છતાં TSH સામાન્ય કે ઓછું દેખાઈ શકે. તેને સેન્ટ્રલ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહે છે. તે ઓછું જોવા મળે છે, અને સામાન્ય રીતે બીજા સંકેતો સાથે આવે છે, જેમ કે માથાનો દુખાવો, દૃષ્ટિની તકલીફ, માસિક ન આવવું, શારીરિક સંબંધની ઇચ્છા ઘટવી, કે પહેલાં માથાની ઈજા કે મગજની સર્જરી.

એટલે જ ઘણા ડૉક્ટરો TSH સાથે FT4 પણ તપાસે છે. TSH સામાન્ય હોય પણ FT4 ઓછું હોય, તો એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટને મળો. પિટ્યુટરી વિશે પિટ્યુટરીના પાના પર વાંચો.

ફક્ત “ટોટલ T3, T4 અને TSH” તપાસવાથી ક્યારેક મૂંઝવતાં પરિણામો આવે છે, ઉદાહરણ તરીકે ગર્ભાવસ્થામાં કે ગર્ભનિરોધક ગોળી લેતી વખતે. ડૉક્ટર તેના બદલે ફ્રી T4 માગી શકે.

થાક, વજન વધવા અને વાળ ખરવાનાં બીજાં કારણો

આ લક્ષણો ખૂબ સામાન્ય છે અને ઘણી વાર તેનો દોષ થાઇરોઇડ પર આવે છે. ભારતમાં તેનાં વારંવાર જોવા મળતાં સાચાં કારણોમાં:

• આયર્નની ઉણપ અને એનિમિયા, ખાસ કરીને માસિકમાં વધુ રક્તસ્રાવવાળી સ્ત્રીઓમાં અને શાકાહારીઓમાં. હિમોગ્લોબિન સામાન્ય હોય ત્યારે પણ ફેરિટિન ઓછું હોઈ શકે.
• વિટામિન B12 ની ઉણપ, જે શાકાહારીઓમાં અને લાંબા સમયથી મેટફોર્મિન લેતા લોકોમાં સામાન્ય છે. તેનાથી થાક, ઝણઝણાટી અને યાદશક્તિ નબળી પડે છે.
• વિટામિન ડી ની ઉણપ, જેનાથી શરીરમાં દુખાવો અને થાક થઈ શકે. વધુ વિટામિન ડી અને હાડકાંનું સ્વાસ્થ્ય પાના પર.
• નબળી ઊંઘ અને સ્લીપ એપનિયા. મોટાં નસકોરાં, ઊઠ્યા પછી પણ તાજગી ન લાગવી અને દિવસે ઊંઘ આવવી, ઘણી વાર વજન વધવા સાથે.
• ડાયાબિટીસ કે પ્રીડાયાબિટીસ, જેનાથી થાક અને વારંવાર પેશાબ થઈ શકે. HbA1c ટેસ્ટ મદદ કરે છે. વાંચો: HbA1c ટેસ્ટનો અર્થ.
• સ્ત્રીઓમાં PCOS, અનિયમિત માસિક, ખીલ, ચહેરા પરના વાળ અને વજન વધવા સાથે. જુઓ: PCOS નું પાનું.
• ડિપ્રેશન અને ચિંતા (એન્ઝાયટી), જે ઘણી વાર થાક, ઊંઘમાં ફેરફાર અને વજનમાં ફેરફાર કરે છે.
• જીવનશૈલીથી વજન વધવું, જે બધાં કારણોમાં સૌથી સામાન્ય છે: ઓછું હલનચલન, વધુ રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ અને મોડું જમવું.
• દવાઓ, જેમ કે ડિપ્રેશનની કેટલીક દવાઓ, સ્ટેરોઇડ, ઇન્સ્યુલિન, અને ડાયાબિટીસ તથા વાઈની કેટલીક દવાઓ.

ખાસ કરીને વાળ ખરવાનાં ઘણાં કારણો હોય છે. વાંચો: વાળ ખરવા અને થાઇરોઇડ. વજન માટે વાંચો: શું થાઇરોઇડથી વજન વધે?

હું થાઇરોઇડની ગોળી લઉં છું અને TSH સામાન્ય છે, છતાં થાક કેમ?

લેવોથાયરોક્સિન લેતા કેટલાક લોકોને TSH સામાન્ય હોવા છતાં સારું નથી લાગતું. થાઇરોઇડની સારવાર બદલવાનું વિચારતાં પહેલાં ડૉક્ટરો સામાન્ય રીતે આ તપાસે છે:

• ગોળી બરાબર શોષાય છે કે નહીં, કારણ કે ચા, કૉફી, કેલ્શિયમ અને આયર્ન તેમાં ખલેલ પાડી શકે. વાંચો: શું થાઇરોઇડની ગોળી ચા સાથે લઈ શકાય?
• ઉપરની યાદીનાં બીજાં કારણો, જેમ કે એનિમિયા, B12, વિટામિન ડી, ઊંઘ અને મૂડ
• હાશિમોટો સાથે ઘણી વાર જોવા મળતી બીજી ઓટોઇમ્યુન સ્થિતિઓ, જેમ કે સીલિયાક રોગ, વિટામિન B12 ની ઉણપ (પર્નિશિયસ એનિમિયા), કે ભાગ્યે જ એડ્રિનલની તકલીફ

T3 ની ગોળી ઉમેરવાથી ફક્ત નાના જૂથને જ ફાયદો થાય છે.

શું થાઇરોઇડ ટેસ્ટ વારંવાર કરાવતા રહેવું?

સામાન્ય રીતે નહીં. TSH અને FT4 સામાન્ય હોય, અને ગળામાં સોજો કે નવાં લક્ષણો ન હોય, તો દર થોડા મહિને ટેસ્ટ કરાવવાથી ભાગ્યે જ કંઈ નવું જાણવા મળે છે. અપવાદોમાં ગર્ભાવસ્થા, કુટુંબમાં થાઇરોઇડનો મજબૂત ઇતિહાસ, પોઝિટિવ એન્ટિ-TPO એન્ટિબોડી, કે થાઇરોઇડ પર અસર કરતી દવાઓની સારવાર છે. આગળનો ટેસ્ટ ક્યારે ઉપયોગી છે તે ડૉક્ટર જણાવશે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• શું ફક્ત TSH નહીં, મારું FT4 પણ સામાન્ય છે?
• શું આયર્ન, ફેરિટિન, વિટામિન B12, વિટામિન ડી, HbA1c અને બ્લડ કાઉન્ટ તપાસવાં જોઈએ?
• શું મારી ઊંઘ, મૂડ કે દવાઓ આ સમજાવી શકે?
• શું મારે થાઇરોઇડ સિવાય બીજા હોર્મોનના ટેસ્ટની જરૂર છે?

લક્ષણો ચાલુ રહે અને કારણ સ્પષ્ટ ન હોય, ત્યારે એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ મદદ કરી શકે છે. એપોઇન્ટમેન્ટ લો.