વિટામિન ડી અને હાડકાંનું સ્વાસ્થ્ય

હાડકાં ફક્ત શરીરનું માળખું નથી. તે સતત બનતાં અને બદલાતાં રહે છે, અને આ પ્રક્રિયા વિટામિન ડી, કેલ્શિયમ અને કેટલાક હોર્મોન પર આધાર રાખે છે. તેથી હાડકાં અને કેલ્શિયમની તકલીફો એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ જોતા રોગોમાં આવે છે. હોર્મોનના બીજા રોગો વિશે હોર્મોનના રોગો અને સારવાર પાના પર વાંચો.

હાડકાં અને હોર્મોનનો સંબંધ

ગળામાં થાઇરોઇડની પાછળ આવેલી નાની પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિઓ લોહીમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરે છે. વિટામિન ડી શરીરને ખોરાકમાંથી કેલ્શિયમ શોષવામાં મદદ કરે છે. આમાંથી કોઈ પણ વ્યવસ્થા ખોરવાય, તો હાડકાં નબળાં પડી શકે છે કે લોહીમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ બગડી શકે છે. થાઇરોઇડ અને એડ્રિનલ જેવી બીજી હોર્મોન ગ્રંથિઓની તકલીફો અને કેટલીક દવાઓ પણ હાડકાં પર અસર કરી શકે છે, એટલે ડૉક્ટર આખું ચિત્ર જુએ છે.

ઓસ્ટિઓપોરોસિસ એટલે શું?

ઓસ્ટિઓપોરોસિસમાં હાડકાં પાતળાં અને નબળાં થઈ જાય છે, એટલે સામાન્ય રીતે પડવાથી કે નાની ઈજાથી પણ ભાંગી શકે છે. ઘણી વાર હાડકું ભાંગે ત્યાં સુધી કોઈ લક્ષણ હોતું નથી. તેથી નાના પડવાથી થયેલું ફ્રેક્ચર એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટને બતાવવાનું મહત્ત્વનું કારણ છે, ફક્ત હાડકું જોડાઈ જાય એટલું પૂરતું નથી.

હાડકાંની ઘનતા DEXA બોન સ્કેનથી માપવામાં આવે છે. તે એક્સ-રે જેવો ઝડપી ટેસ્ટ છે, જે બતાવે છે કે હાડકાં કેટલાં મજબૂત છે.

વિટામિન ડી વિશે

વિટામિન ડી હાડકાં માટે જરૂરી છે, અને આજકાલ તેનો ટેસ્ટ અને સપ્લિમેન્ટ બંને ખૂબ વપરાય છે. એન્ડોક્રાઇન સોસાયટીની 2024 ની માર્ગદર્શિકા સ્વસ્થ લોકોમાં કોઈ ખાસ કારણ વગર વિટામિન ડી નો નિયમિત ટેસ્ટ કરાવવાની સલાહ આપતી નથી, અને બીમારી અટકાવવા માટે વિટામિન ડી નું કયું સ્તર આદર્શ છે તે હજી સ્પષ્ટ નથી. એ જ માર્ગદર્શિકા બાળકો અને કિશોરો, ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ, ખૂબ મોટી ઉંમરના લોકો અને વધુ જોખમવાળા પ્રીડાયાબિટીસના લોકો જેવા કેટલાક જૂથોમાં વિટામિન ડી ની પૂર્તિ સૂચવે છે.

હાડકાંની બીમારી, વધારે કે ઓછું કેલ્શિયમ, કે બીજાં તબીબી કારણો હોય ત્યારે ટેસ્ટ અને સારવારની જરૂર જુદી હોય છે. તમારે ટેસ્ટ કે પૂર્તિની જરૂર છે કે નહીં, અને કેટલા સમય માટે, તે ડૉક્ટર સાથે નક્કી કરો.

લોહીમાં વધારે કેલ્શિયમ

ક્યારેક બીજા કારણસર કરાવેલા બ્લડ ટેસ્ટમાં કેલ્શિયમ વધારે આવે છે. તેનું કારણ શોધવું જરૂરી છે, અને તેમાં પેરાથાઇરોઇડ ગ્રંથિની તકલીફ, વિટામિન ડી કે કેટલીક દવાઓ જેવાં કારણો તપાસવામાં આવે છે.

ક્લિનિકમાં શું તપાસ થાય છે?

એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ અગાઉનાં ફ્રેક્ચર, પડવાના બનાવો, કુટુંબનો ઇતિહાસ, માસિક અને મેનોપોઝ, દવાઓ (ખાસ કરીને લાંબા ગાળાની સ્ટીરોઇડ) અને આહાર વિશે પૂછે છે. જરૂર પ્રમાણે કેલ્શિયમ, વિટામિન ડી, પેરાથાઇરોઇડ હોર્મોન (PTH), કિડની અને થાઇરોઇડના બ્લડ ટેસ્ટ, તથા DEXA બોન સ્કેન કરાવાય છે. સારવારના વિકલ્પો તપાસ પછી તમારી સાથે ચર્ચા કરીને નક્કી થાય છે.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• DEXA સ્કેન, એક્સ-રે અને ફ્રેક્ચરના બધા રિપોર્ટ
• કેલ્શિયમ, વિટામિન ડી અને બીજા બ્લડ રિપોર્ટ, તારીખ પ્રમાણે
• તમે લેતા હો તે બધી દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટની યાદી, જેમાં વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમ પણ આવી જાય
• સ્ટીરોઇડ કે બીજી લાંબા ગાળાની દવાઓ લીધી હોય તો તેની માહિતી