એડ્રિનલ ગ્રંથિના રોગો: કુશિંગ, એડિસન અને અન્ય

એડ્રિનલ ગ્રંથિના રોગો ઓછા જાણીતા છે, પણ તે બ્લડ પ્રેશર, વજન, શક્તિ અને જીવલેણ ઇમરજન્સી સુધીની તકલીફો કરી શકે છે. ક્યારેક તેની શરૂઆત કોઈ બીજા કારણસર કરાવેલા સ્કેનમાં મળેલી નાની ગાંઠથી થાય છે. હોર્મોનના બીજા રોગો વિશે હોર્મોનના રોગો અને સારવાર પાના પર વાંચો.

એડ્રિનલ ગ્રંથિ શું કરે છે?

બંને કિડનીની ઉપર એક એક નાની એડ્રિનલ ગ્રંથિ હોય છે. તે મુખ્યત્વે આ હોર્મોન બનાવે છે:

• કોર્ટિસોલ, શરીરનો તણાવનો હોર્મોન, જે બ્લડ પ્રેશર, શુગર અને બીમારી સામે શરીરના પ્રતિભાવમાં મદદ કરે છે
• એલ્ડોસ્ટેરોન, જે શરીરમાં મીઠું, પાણી અને પોટેશિયમનું સંતુલન અને બ્લડ પ્રેશર સંભાળે છે
• એડ્રિનાલિન જેવા હોર્મોન, જે અચાનક તણાવ વખતે શરીરને તૈયાર કરે છે

કોર્ટિસોલનું ઉત્પાદન મગજની પિટ્યુટરી ગ્રંથિ નિયંત્રિત કરે છે, એટલે કેટલીક એડ્રિનલ તકલીફો ખરેખર પિટ્યુટરીથી શરૂ થાય છે.

કુશિંગ સિન્ડ્રોમ (કોર્ટિસોલ વધારે)

કુશિંગ સિન્ડ્રોમમાં શરીરમાં લાંબા સમય સુધી વધારે કોર્ટિસોલ રહે છે. બહારથી લેવાતી સ્ટીરોઇડ દવાઓ પણ તેનું કારણ બની શકે છે, એટલે ડૉક્ટર સૌથી પહેલાં તમારી દવાઓ વિશે પૂછે છે, જેમાં ગોળી, ઇન્જેક્શન, ઇન્હેલર અને ક્રીમ પણ આવી જાય. વજન વધવા સાથે જાંબલી ચીરા, સહેલાઈથી ચાઠાં પડવાં, સ્નાયુની નબળાઈ કે અનિયમિત માસિક જેવાં ચિહ્નો હોય તો તેની તપાસ થાય છે. મેદસ્વિતા ધરાવતા લોકોમાં આ ભાગ્યે જ કારણ હોય છે, પણ આવાં ચિહ્નો સાથે તેને ધ્યાનમાં લેવાય છે.

તપાસ માટે પેશાબમાં કોર્ટિસોલ, રાત્રે લાળમાં કોર્ટિસોલ, કે ડેક્સામેથાસોન સપ્રેશન ટેસ્ટ જેવા ખાસ ટેસ્ટ થાય છે. એક ટેસ્ટ અસામાન્ય આવે તો બીજા ટેસ્ટથી પુષ્ટિ થાય છે, અને પછી જ કારણ શોધવાની તપાસ થાય છે.

એડ્રિનલની ઉણપ (એડિસન રોગ)

એડ્રિનલની ઉણપમાં શરીર પૂરતો કોર્ટિસોલ બનાવી શકતું નથી. એડ્રિનલ ગ્રંથિને જ નુકસાન થાય તેને પ્રાઇમરી એડ્રિનલની ઉણપ કે એડિસન રોગ કહે છે, અને પિટ્યુટરીની તકલીફથી પણ કોર્ટિસોલ ઘટી શકે છે. કોર્ટિસોલ અચાનક ખૂબ ઘટે તો નબળાઈ અને ખૂબ ઓછું બ્લડ પ્રેશર થઈ શકે છે, જે જીવલેણ ઇમરજન્સી છે.

નિદાન સવારના કોર્ટિસોલ અને ACTH ના બ્લડ ટેસ્ટ, તથા ઇન્જેક્શન આપીને કોર્ટિસોલનો પ્રતિભાવ માપતા સ્ટિમ્યુલેશન ટેસ્ટથી થાય છે. સારવારમાં રોજની સ્ટીરોઇડ પૂર્તિ હોય છે, જેની માત્રા ડૉક્ટર નક્કી કરે છે. આવા લોકોએ બીમારીના દિવસોના નિયમો ડૉક્ટર પાસેથી સમજી લેવા જોઈએ અને સ્ટીરોઇડ એલર્ટ કાર્ડ સાથે રાખવું જોઈએ. ડૉક્ટરે સમજાવેલા બીમારીના દિવસોના નિયમો સિવાય સ્ટીરોઇડની દવા જાતે બદલવી નહીં.

પ્રાઇમરી એલ્ડોસ્ટેરોનિઝમ

તેમાં એડ્રિનલ ગ્રંથિ જરૂર કરતાં વધુ એલ્ડોસ્ટેરોન બનાવે છે, જેનાથી બ્લડ પ્રેશર વધે છે અને ક્યારેક પોટેશિયમ ઘટે છે. વધુ જોખમવાળા હાઇ બ્લડ પ્રેશરના દર્દીઓમાં, અને હાઇ બ્લડ પ્રેશર સાથે પોટેશિયમ ઓછું હોય તેવા લોકોમાં એલ્ડોસ્ટેરોન-રેનિન રેશિયો નામના બ્લડ ટેસ્ટથી તેની તપાસ સૂચવાય છે. ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે તો પુષ્ટિ માટે બીજો ટેસ્ટ અને પછી એડ્રિનલનો CT સ્કેન થાય છે.

ફિયોક્રોમોસાયટોમા

આ એડ્રિનલની એક ભાગ્યે જ જોવા મળતી ગાંઠ છે, જે એડ્રિનાલિન જેવા હોર્મોન વધારે બનાવે છે. તેની તપાસ લોહી કે પેશાબમાં મેટાનેફ્રિન માપીને થાય છે, અને ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે તો સ્કેન થાય છે. આવી ગાંઠમાં સર્જરી પહેલાં ખાસ તૈયારી જરૂરી હોય છે, એટલે તેની સારવાર અનુભવી ટીમ સાથે થાય છે.

સ્કેનમાં અચાનક મળેલી એડ્રિનલ ગાંઠ

બીજા કારણસર કરાવેલા પેટના CT કે સોનોગ્રાફીમાં ક્યારેક એડ્રિનલમાં નાની ગાંઠ મળી આવે છે, જેને ઇન્સિડેન્ટાલોમા કહે છે. ગાંઠ હોર્મોન વધારે બનાવે છે કે નહીં તે જોવા તેની હોર્મોન તપાસ, જેમાં કુશિંગ સિન્ડ્રોમનો ટેસ્ટ પણ આવે છે, એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ પાસે કરાવવી જોઈએ.

ક્લિનિકમાં શું તપાસ થાય છે?

એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તમારાં લક્ષણો, બ્લડ પ્રેશર, વજન અને બધી દવાઓ, ખાસ કરીને સ્ટીરોઇડ, વિશે પૂછે છે અને તપાસ કરે છે. પછી શંકા પ્રમાણે કોર્ટિસોલ, ACTH, એલ્ડોસ્ટેરોન, રેનિન, પોટેશિયમ કે મેટાનેફ્રિનના ટેસ્ટ કરાવાય છે. આમાંના ઘણા ટેસ્ટ દિવસના ચોક્કસ સમયે કે ખાસ તૈયારી સાથે કરવાના હોય છે, એટલે ટેસ્ટ પહેલાં સૂચના પૂછી લો. હોર્મોનની પુષ્ટિ થાય પછી જ સામાન્ય રીતે સ્કેન કરાવાય છે.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• CT, MRI કે સોનોગ્રાફીના રિપોર્ટ, અને શક્ય હોય તો તેની ફિલ્મ કે CD
• બ્લડ પ્રેશરની નોંધ અને પોટેશિયમ, શુગર તથા હોર્મોનના જૂના રિપોર્ટ
• બધી દવાઓની યાદી, જેમાં સ્ટીરોઇડની ગોળી, ઇન્જેક્શન, ઇન્હેલર, ક્રીમ અને આયુર્વેદિક દવાઓ પણ આવી જાય
• સ્ટીરોઇડ પૂર્તિ ચાલુ હોય તો તમારું સ્ટીરોઇડ એલર્ટ કાર્ડ