પિટ્યુટરી ગ્રંથિના રોગો: લક્ષણો અને તપાસ

પિટ્યુટરીને ઘણી વાર “માસ્ટર ગ્રંથિ” કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે શરીરની બીજી ઘણી હોર્મોન ગ્રંથિઓને સંકેતો મોકલે છે. તેની તકલીફો ઓછી જાણીતી છે, પણ તેની સમયસર તપાસ દૃષ્ટિ અને જીવન બંને બચાવી શકે છે. અચાનક ખૂબ તીવ્ર માથાનો દુખાવો અને દૃષ્ટિની તકલીફ હોય, તો આગળ વાંચવા રાહ ન જુઓ: હમણાં જ ઇમરજન્સી વિભાગમાં જાઓ. હોર્મોનના બીજા રોગો વિશે હોર્મોનના રોગો અને સારવાર પાના પર વાંચો.

પિટ્યુટરી ગ્રંથિ શું કરે છે?

પિટ્યુટરી મગજના તળિયે, આંખથી મગજ સુધી દૃષ્ટિ લઈ જતી ચેતાની બરાબર નીચે આવેલી વટાણા જેવડી ગ્રંથિ છે. તે થાઇરોઇડ, એડ્રિનલ ગ્રંથિ, અંડાશય કે વૃષણને ચલાવતા હોર્મોન બનાવે છે, અને ગ્રોથ હોર્મોન તથા પ્રોલેક્ટિન પણ બનાવે છે. શરીરમાં પાણીનું સંતુલન રાખતો વેસોપ્રેસિન હોર્મોન પણ પિટ્યુટરી દ્વારા છૂટો પડે છે.

પિટ્યુટરી ગાંઠ (એડિનોમા)

પિટ્યુટરીમાં થતી નાની, કેન્સર વગરની ગાંઠોને પિટ્યુટરી એડિનોમા કહે છે. તે ઠીકઠાક સામાન્ય છે, અને ઘણી કોઈ તકલીફ કરતી નથી કે ક્યારેય પકડાતી પણ નથી. કેટલીક ગાંઠ વધારાનો હોર્મોન બનાવે છે, જેમાં પ્રોલેક્ટિનોમા (પ્રોલેક્ટિન બનાવતી ગાંઠ) સૌથી સામાન્ય છે. બીજી ગાંઠો કોઈ હોર્મોન બનાવતી નથી (નૉન-ફંક્શનિંગ), પણ મોટી થાય તો સામાન્ય પિટ્યુટરી કે આંખની ચેતા પર દબાણ કરી શકે છે.

પિટ્યુટરી હોર્મોનની ઉણપ

પિટ્યુટરીને નુકસાન થાય, ગાંઠ દબાણ કરે કે એપોપ્લેક્સી થાય, તો એક કે વધુ હોર્મોન ઓછા થઈ શકે છે:

• કોર્ટિસોલ, શરીરનો તણાવનો હોર્મોન. તેની ઉણપ નબળાઈ અને ઓછું બ્લડ પ્રેશર કરી શકે છે, અને તેમાં રોજ સ્ટીરોઇડની પૂર્તિ તથા બીમારીના દિવસોના નિયમો જરૂરી બને છે. જુઓ એડ્રિનલ ગ્રંથિના રોગો.
• થાઇરોઇડ હોર્મોન. આ સ્થિતિમાં TSH ભરોસાપાત્ર માર્ગદર્શક નથી, એટલે ડૉક્ટર ફ્રી T4 જુએ છે. T4 ઓછું હોય પણ TSH ઓછું કે ફક્ત નોર્મલ રેન્જમાં હોય (વધેલું ન હોય), તો તેને સેન્ટ્રલ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહે છે.
• જાતીય હોર્મોન અને ગ્રોથ હોર્મોન. બાળકોમાં ગ્રોથ હોર્મોનની ઉણપ ધીમી વૃદ્ધિ કરી શકે છે; જુઓ બાળકોમાં ઊંચાઈ અને તરુણાવસ્થા.
• ભાગ્યે જ વેસોપ્રેસિન, જેની ઉણપથી ખૂબ તરસ અને વધુ પેશાબ થાય છે (ડાયાબિટીસ ઇન્સિપિડસ).

પિટ્યુટરી એપોપ્લેક્સી: એક ઇમરજન્સી

પિટ્યુટરી એપોપ્લેક્સીમાં પિટ્યુટરીની ગાંઠમાં અચાનક લોહી વહે છે કે તેને લોહી પહોંચતું બંધ થાય છે. તે સાંકડી જગ્યામાં ઝડપથી ફૂલે છે અને આસપાસની ચેતા, લોહીની નળીઓ અને સામાન્ય પિટ્યુટરી પર દબાણ કરે છે. ઘણા લોકોમાં ગાંઠ વિશે પહેલાં ખબર જ નથી હોતી.

લક્ષણો મોટે ભાગે થોડા કલાકોથી એક-બે દિવસમાં આવે છે:

• અચાનક, ખૂબ તીવ્ર માથાનો દુખાવો, ઘણી વાર આંખની પાછળ કે કપાળમાં, અને ઘણી વાર ઉલટી સાથે
• ધૂંધળું દેખાવું કે બાજુનું દેખાવાનું ઓછું થવું
• બેવડું દેખાવું કે પોપચું ઢળી પડવું
• ઘેન, મૂંઝવણ કે બેભાન થવું
• કોર્ટિસોલ અચાનક ઘટવાથી ઓછું બ્લડ પ્રેશર અને નબળાઈ, જે જીવલેણ હોઈ શકે

મોટી સર્જરી, લોહી પાતળું કરવાની દવાઓ, બ્લડ પ્રેશર ખૂબ વધારે કે ઓછું થવું, માથાની ઈજા અને ગર્ભાવસ્થા જેવી બાબતો તેને ઉશ્કેરી શકે, પણ ઘણી વાર કોઈ સ્પષ્ટ કારણ હોતું નથી. હોસ્પિટલમાં તેની સારવાર મોટે ભાગે પહેલાં સ્ટીરોઇડથી થાય છે, અને પછી એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ, ન્યુરોસર્જન અને આંખના નિષ્ણાત સાથે મળીને સર્જરી કે નજીકથી નિરીક્ષણનો નિર્ણય લે છે.

શીહાન સિન્ડ્રોમ તેનાથી જુદી પણ સંબંધિત સ્થિતિ છે, જેમાં પ્રસૂતિ વખતે ખૂબ લોહી વહી જવાથી પિટ્યુટરીને નુકસાન થાય છે. તેનાં લક્ષણો મોટે ભાગે ધીમે આવે છે, જેમ કે ધાવણ ન આવવું કે પ્રસૂતિ પછી માસિક પાછું ન આવવું.

ક્લિનિકમાં શું તપાસ થાય છે?

એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તમારાં લક્ષણો, માથાનો દુખાવો, દૃષ્ટિ, માસિક કે જાતીય તકલીફો, તરસ અને પેશાબ વિશે પૂછે છે અને તપાસ કરે છે. જરૂર પ્રમાણે કોર્ટિસોલ, સોડિયમ, થાઇરોઇડ, પ્રોલેક્ટિન અને બીજા પિટ્યુટરી હોર્મોનના બ્લડ ટેસ્ટ કરાવાય છે. પિટ્યુટરીનું સૌથી સ્પષ્ટ ચિત્ર MRI થી મળે છે. આંખની ચેતા પર દબાણની શંકા હોય તો આંખના નિષ્ણાત પાસે દૃષ્ટિની તપાસ પણ કરાવાય છે. ઘણા લોકોને લાંબા ગાળાની હોર્મોન પૂર્તિ, વારંવાર MRI અને આંખની તપાસની જરૂર પડે છે.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• MRI કે CT સ્કેનના રિપોર્ટ અને શક્ય હોય તો તેની ફિલ્મ કે CD
• બધા હોર્મોન રિપોર્ટ, તારીખ પ્રમાણે
• હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા હો તો રજા વખતે મળેલો સારવારનો સારાંશ
• બધી દવાઓની યાદી, ખાસ કરીને સ્ટીરોઇડ, થાઇરોઇડની ગોળી અને લોહી પાતળું કરવાની દવા
• સ્ટીરોઇડ લેતા હો તો તમારું સ્ટીરોઇડ એલર્ટ કાર્ડ, અને બીમારીના દિવસોના નિયમો વિશેના પ્રશ્નો