બાળકોમાં ઊંચાઈ અને તરુણાવસ્થા: ક્યારે ચિંતા કરવી

“એ આખા વર્ગમાં સૌથી નીચો છે.” “આ વર્ષે તે જરાય વધી નથી.” ઊંચાઈની ચિંતા માતા-પિતા બાળકોના હોર્મોન નિષ્ણાતને બતાવે તેનાં સૌથી સામાન્ય કારણોમાંનું એક છે. સારી વાત એ છે કે મોટા ભાગનાં ઓછી ઊંચાઈવાળાં બાળકો સંપૂર્ણ સ્વસ્થ હોય છે. મુખ્ય વાત સામાન્ય ફરક અને વૃદ્ધિની તકલીફને અલગ પારખવાની છે, અને તે વહેલું કરવાની છે. હોર્મોન વિશેની વધુ માર્ગદર્શિકાઓ PCOS અને હોર્મોન્સ વિભાગમાં છે.

બાળકની ઊંચાઈ ઓછી છે કે નહીં તે કેવી રીતે નક્કી થાય?

ઊંચાઈ એ જ ઉંમર અને જાતિનાં બીજાં બાળકો સાથે ગ્રોથ ચાર્ટ પર સરખાવાય છે. ભારતમાં ઇન્ડિયન એકેડેમી ઑફ પીડિયાટ્રિક્સ (IAP) 5 વર્ષથી નાનાં બાળકો માટે WHO ગ્રોથ ચાર્ટ અને 5 થી 18 વર્ષનાં બાળકો માટે ભારતીય બાળકો પર આધારિત IAP 2015 ગ્રોથ ચાર્ટ સૂચવે છે.

બાળકની ઊંચાઈ પર્સેન્ટાઇલ તરીકે નોંધાય છે. 50મો પર્સેન્ટાઇલ સરેરાશ છે. ઊંચાઈ 3જા પર્સેન્ટાઇલથી નીચે હોય, એટલે કે એ જ ઉંમર અને જાતિનાં 100 માંથી 97 બાળકો કરતાં ઓછી, તો બાળકની ઊંચાઈ સામાન્ય રીતે ઓછી ગણાય છે.

એક વારના માપ કરતાં માપની શ્રેણી વધુ કહે છે. સ્વસ્થ બાળક મોટે ભાગે પોતાની પર્સેન્ટાઇલ લાઇન પર વધે છે. જે બાળક વારંવાર નીચલી લાઇન પર સરકે, તેને હજી 3જા પર્સેન્ટાઇલથી નીચે ન હોય તોપણ તપાસની જરૂર છે.

માતા-પિતાની ઊંચાઈ કેવી રીતે મદદ કરે?

બાળકો મોટે ભાગે માતા-પિતાની ઊંચાઈ પરથી નક્કી થતી ઊંચાઈની આસપાસ પહોંચે છે. ડૉક્ટર ટાર્ગેટ ઊંચાઈ (મિડ-પેરેન્ટલ હાઇટ) આ રીતે ગણે છે:

• છોકરા માટે: પિતા અને માતાની ઊંચાઈ સેન્ટિમીટરમાં ઉમેરો, તેમાં 13 ઉમેરો અને 2 થી ભાગો
• છોકરી માટે: પિતા અને માતાની ઊંચાઈ સેન્ટિમીટરમાં ઉમેરો, તેમાંથી 13 બાદ કરો અને 2 થી ભાગો

આ અંદાજ સ્થૂળ છે, અને કેટલાંક સ્વસ્થ બાળકો તેનાથી ઘણાં ઉપર કે નીચે પહોંચે છે. નીચાં માતા-પિતાનું બાળક ઊંચાઈમાં ઓછું હોય પણ સામાન્ય ગતિએ વધતું હોય, તો તે ઊંચાં માતા-પિતાના અપેક્ષા કરતાં ઘણા નીચા બાળક કરતાં ઓછી ચિંતાનું કારણ છે.

ઘરે ઊંચાઈ કેવી રીતે માપવી?

• જૂતાં વગર, દીવાલને અડીને સીધા ઊભા રાખો, જેથી એડી, નિતંબ અને માથાનો પાછળનો ભાગ દીવાલને અડે.
• માથા પર સપાટ પુસ્તક કે ફૂટપટ્ટી દીવાલને કાટખૂણે રાખીને નિશાન કરો.
• લગભગ દર છ મહિને, દિવસના એક જ સમયે માપો અને નોંધ રાખો.

ઓછી ઊંચાઈનાં સામાન્ય કારણો

સામાન્ય ફરક, જે સૌથી વધુ જોવા મળે છે:

• કુટુંબમાં ઊંચાઈ ઓછી હોવી, જ્યાં નીચાં માતા-પિતાનું બાળક નીચું પણ સ્વસ્થ હોય અને સામાન્ય ગતિએ વધે
• મોડો વિકાસ (“લેટ બ્લૂમર”), જ્યાં બાળક નાનપણમાં નીચું હોય, તરુણાવસ્થા મોડી આવે અને પછી ઊંચાઈમાં આગળ આવે

ધ્યાન માગતાં કારણો:

• અપૂરતું પોષણ
• લાંબી બીમારીઓ, જેમાં સીલિયાક રોગ, કિડની, હૃદય, ફેફસાં કે આંતરડાંની બીમારી અને કાબૂમાં ન રહેતો ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ આવી જાય
• ઓછું કામ કરતો થાઇરોઇડ; જુઓ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ
• ગ્રોથ હોર્મોનની ઉણપ; જુઓ પિટ્યુટરી ગ્રંથિના રોગો
• છોકરીઓમાં ટર્નર સિન્ડ્રોમ, જેની તપાસ કારણ ન સમજાય તેવી દરેક ઓછી ઊંચાઈવાળી છોકરીમાં થવી જોઈએ
• જન્મ સમયે ગર્ભાવસ્થાના સમયગાળાના પ્રમાણમાં ઓછું વજન કે નાનું કદ હોવું, અને પછી ઊંચાઈમાં બરાબરી ન થવી
• લાંબા ગાળાની સ્ટીરોઇડ દવાઓ
• હાડકાંના વિકાસને અસર કરતી તકલીફો, ઘણી વાર ટૂંકા હાથ-પગ કે અસામાન્ય શરીરના પ્રમાણ સાથે

વહેલી કે મોડી તરુણાવસ્થા

છોકરીઓમાં તરુણાવસ્થાનું પહેલું ચિહ્ન મોટે ભાગે સ્તનનો વિકાસ છે, અને છોકરાઓમાં વૃષણ મોટાં થવાં, જે સહેલાઈથી ધ્યાનમાં નથી આવતું.

• વહેલી તરુણાવસ્થા: છોકરીમાં 8 વર્ષ પહેલાં, કે છોકરામાં 9 વર્ષ પહેલાં ચિહ્નો દેખાવાં. 10 વર્ષ પહેલાં માસિક આવે તો પણ તપાસ જરૂરી છે. છોકરીઓમાં મોટે ભાગે કોઈ ગંભીર કારણ હોતું નથી, પણ છોકરાઓમાં તે ઓછી જોવા મળે છે અને વધુ વાર તેની પાછળ કારણ હોય છે, એટલે હંમેશાં તપાસ જરૂરી છે. શરૂઆતમાં આ બાળકો ઊંચાં લાગે, પણ હાડકાં વહેલાં પાકી જવાથી વૃદ્ધિ વહેલી અટકે છે અને પુખ્ત ઊંચાઈ ઓછી રહી શકે છે.
• મોડી તરુણાવસ્થા: છોકરીમાં 13 વર્ષ સુધી સ્તનનો વિકાસ ન થાય, કે છોકરામાં 14 વર્ષ સુધી વૃષણ મોટાં ન થાય. મોટે ભાગે, ખાસ કરીને છોકરાઓમાં, તે કુટુંબમાં ચાલતો નિર્દોષ “લેટ બ્લૂમર” પ્રકાર હોય છે, પણ લાંબી બીમારી, હોર્મોનની તકલીફ કે અંડાશય અને વૃષણની તકલીફ પણ કારણ હોઈ શકે છે.

ક્લિનિકમાં કઈ તપાસ થાય છે?

ડૉક્ટર બાળકની તપાસ કરીને ઊંચાઈ અને વજન ગ્રોથ ચાર્ટ પર નોંધે છે. ઇતિહાસ અને તપાસ પ્રમાણે લોહીના કણો, કિડની અને લિવરના ટેસ્ટ, સીલિયાક એન્ટિબોડી, થાઇરોઇડ ટેસ્ટ, છોકરીઓમાં રંગસૂત્રનો ટેસ્ટ (કેરિયોટાઇપ), અને બોન એજ માટે હાથનો એક્સ-રે કરાવાય છે. તરુણાવસ્થાની તકલીફમાં LH, FSH, ઇસ્ટ્રાડિયોલ કે ટેસ્ટોસ્ટેરોન, TSH અને પ્રોલેક્ટિન જેવા હોર્મોન તપાસાય છે, અને કેટલાંક બાળકોમાં મગજનો MRI કે છોકરીઓમાં પેલ્વિક સોનોગ્રાફી થાય છે. ગ્રોથ હોર્મોનની ઉણપની શંકા હોય તો પહેલાં IGF-1 અને પછી સ્ટિમ્યુલેશન ટેસ્ટ થાય છે. ગ્રોથ હોર્મોનનો એક વારનો રેન્ડમ ટેસ્ટ ઉપયોગી નથી, કારણ કે તે તબક્કાવાર છૂટો પડે છે.

ગ્રોથ હોર્મોનની સારવાર ગ્રોથ હોર્મોનની ઉણપ કે ટર્નર સિન્ડ્રોમ જેવી ચોક્કસ સ્થિતિઓ માટે છે, અને તે યોગ્ય ટેસ્ટ પછી નિષ્ણાત જ શરૂ કરે છે. ફક્ત કુટુંબની ઊંચાઈને કારણે નીચાં સ્વસ્થ બાળકો માટે તે નથી. ઊંચાઈ વધારવાના દાવા કરતાં પીણાં, પાઉડર કે આયુર્વેદિક-હોમિયોપેથિક ઉત્પાદનો પુખ્ત ઊંચાઈ વધારે છે તેના સારા પુરાવા નથી.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• ઘરે, શાળામાં કે અગાઉના ક્લિનિકમાં લીધેલાં ઊંચાઈ અને વજનનાં બધાં માપ, તારીખ સાથે
• માતા અને પિતા બંનેની ઊંચાઈ
• જન્મ વખતનું વજન અને જન્મના કાગળ, જો હોય
• અગાઉના બ્લડ રિપોર્ટ, એક્સ-રે કે MRI
• બાળક લેતું હોય તે બધી દવાઓની યાદી, જેમાં સ્ટીરોઇડવાળી દવાઓ, ઇન્હેલર કે ક્રીમ પણ આવી જાય