ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ: કારણો, લક્ષણો અને સંચાલન

ઘણા લોકો માને છે કે ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ બાળપણમાં અને ટાઇપ 2 પુખ્ત વયે થાય છે. હકીકતમાં ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસનો મોટો ભાગ પુખ્ત વયે, ક્યારેક ત્રીસ, ચાલીસ કે તેથી વધુ ઉંમરે શરૂ થાય છે. પુખ્ત વયના લોકોમાં ટાઇપ 2 ની અપેક્ષા હોવાથી ઘણી વાર તેમને પહેલાં એ જ નિદાન મળે છે. ડાયાબિટીસ વિશેની બધી માર્ગદર્શિકાઓ ડાયાબિટીસ વિભાગમાં અને શુગરના આંકડા ડાયાબિટીસ પાના પર છે.

ટાઇપ 1 અને ટાઇપ 2 માં શું ફરક છે?

ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ સ્વાદુપિંડના ઇન્સ્યુલિન બનાવતા બીટા કોષો પર હુમલો કરે છે. સમય જતાં શરીર ઇન્સ્યુલિન બનાવી શકતું નથી, એટલે ઇન્સ્યુલિનની સારવાર જરૂરી બને છે.

ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસમાં શરીર ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે પણ તેનો બરાબર પ્રતિભાવ આપતું નથી, અને સ્વાદુપિંડ ધીમે ધીમે પહોંચી વળતું નથી. ઘણા લોકો વર્ષો સુધી જીવનશૈલીના ફેરફાર અને ગોળીઓથી સારું રહે છે.

LADA એટલે શું?

LADA એટલે લેટન્ટ ઓટોઇમ્યુન ડાયાબિટીસ ઇન એડલ્ટ્સ. તે ટાઇપ 1 જેવો ઓટોઇમ્યુન ડાયાબિટીસ છે, પણ તેમાં રોગપ્રતિકારક હુમલો ધીમો હોય છે. તેની લાક્ષણિકતાઓ:

• પુખ્ત વયે, મોટે ભાગે 30 વર્ષ પછી, શરૂ થતો ડાયાબિટીસ
• લોહીમાં ડાયાબિટીસ એન્ટિબોડી, મોટે ભાગે GAD એન્ટિબોડી
• નિદાન પછી ઓછામાં ઓછા પહેલા છ મહિના ઇન્સ્યુલિનની જરૂર ન પડવી

શરૂઆતમાં શુગર ગોળીઓથી કાબૂમાં રહેતી હોવાથી LADA ને સહેલાઈથી ટાઇપ 2 માની લેવાય છે. મહિનાઓથી વર્ષોમાં ઇન્સ્યુલિન બનવાનું ઘટે છે અને ગોળીઓ કામ કરતી ઓછી થાય છે.

કયા સંકેતો ટાઇપ 1 કે LADA તરફ ઇશારો કરે?

કોઈ એક લક્ષણ નિર્ણય કરતું નથી, પણ આ બાબતો શંકા વધારે છે:

• નોર્મલ કે ઓછું વજન, અથવા પ્રયત્ન વગર વજન ઘટવું
• દવા નિયમિત લેવા છતાં થોડાં વર્ષોમાં શુગર ઝડપથી વધવી કે કાબૂમાં રાખવી અઘરી બનવી
• પેશાબ કે લોહીમાં કીટોન, અથવા અગાઉ ડાયાબિટિક કીટોએસિડોસિસ (DKA) થયો હોય
• તમને કે કુટુંબમાં થાઇરોઇડની ઓટોઇમ્યુન બીમારી, સફેદ ડાઘ (વિટિલિગો) કે સીલિયાક રોગ જેવી બીજી ઓટોઇમ્યુન તકલીફ
• મોટી કમર કે વધારે ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ જેવાં ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સનાં ઓછાં ચિહ્નો

ઘણા ભારતીય પુખ્ત વયના લોકોમાં બંને પ્રકારનાં લક્ષણો મિશ્ર હોય છે, એટલે મોટે ભાગે ટેસ્ટની જરૂર પડે છે.

ક્લિનિકમાં કયા ટેસ્ટ થાય છે?

• ડાયાબિટીસ એન્ટિબોડી: પહેલાં GAD એન્ટિબોડી કરાય છે. તે નેગેટિવ હોય અને શંકા હજી વધારે હોય, તો IA-2 કે ZnT8 એન્ટિબોડી ઉમેરી શકાય. પોઝિટિવ એન્ટિબોડી ઓટોઇમ્યુન ડાયાબિટીસ તરફ મજબૂત ઇશારો કરે છે. નેગેટિવ પરિણામ તેને સંપૂર્ણ નકારતું નથી, કારણ કે ટાઇપ 1 ના થોડા લોકોમાં એન્ટિબોડી મળતી નથી.
• C-પેપ્ટાઇડ: તમારું સ્વાદુપિંડ પોતે કેટલું ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે તેનું માપ. ઓછું સ્તર એટલે ઇન્સ્યુલિનનો ભંડાર ઓછો છે. તે એ જ સમયે શુગરના આંકડા સાથે માપવું વધુ યોગ્ય છે, અને ખૂબ વધારે કે ખૂબ ઓછી શુગરના પ્રસંગ પછી તરત નહીં. LADA માં સમય જતાં ડૉક્ટર તે ફરી માપી શકે છે.

ક્યારેક યુવાન, પાતળી અને એન્ટિબોડી નેગેટિવ વ્યક્તિમાં ડાયાબિટીસનો વારસાગત પ્રકાર (MODY) મળે છે. ભારતમાં લાંબા ગાળાના સ્વાદુપિંડના સોજા સાથે જોડાયેલો ડાયાબિટીસ પણ એક શક્યતા છે.

સાચું નિદાન કેમ મહત્ત્વનું છે?

• ટાઇપ 1 કે આગળ વધેલા LADA માં પૂરતું ઇન્સ્યુલિન ન મળે તો DKA નું જોખમ રહે છે, જે જીવલેણ ઇમરજન્સી છે.
• LADA માં કઈ ગોળીઓ યોગ્ય છે તેના પર ડૉક્ટર ખાસ ધ્યાન આપે છે. ઇન્સ્યુલિનનો ભંડાર ઓછો હોય ત્યારે કેટલીક ગોળીઓ ઓછી ઉપયોગી હોય છે, અને કેટલીકમાં DKA નું જોખમ વધારે હોય છે.
• C-પેપ્ટાઇડ ઓછું હોય ત્યારે LADA માં ઇન્સ્યુલિન મોટે ભાગે વહેલું શરૂ કરાય છે.
• ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસમાં CGM શુગર સેન્સર અને ઇન્સ્યુલિન પંપ જેવી ટેકનોલોજી ઘણી ઉપયોગી છે.
• થાઇરોઇડ અને બીજી ઓટોઇમ્યુન તકલીફોની તપાસ સલાહભરી છે.

તમને લાગે કે તમારું નિદાન ખોટું થયું છે, તો કોઈ પણ દવા જાતે બંધ કરવી કે બદલવી નહીં. તેના બદલે ડૉક્ટરને પૂછો કે તમારા માટે એન્ટિબોડી અને C-પેપ્ટાઇડ ટેસ્ટ યોગ્ય છે કે નહીં.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• શુગર અને HbA1c ના બધા જૂના રિપોર્ટ, જેથી ડૉક્ટર જોઈ શકે કે શુગર સમય સાથે કેવી રીતે બદલાઈ છે
• બધી દવાઓ અને ઇન્સ્યુલિનની યાદી
• ગ્લુકોમીટર, શુગરની નોંધ કે CGM નો ડેટા
• કીટોન ટેસ્ટ કે DKA માટે હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા હો તો તેના કાગળ