ડાયાબિટીસ: લક્ષણો, તપાસ અને સારવાર

“મારી શુગર નોર્મલ છે?” એ ક્લિનિકમાં સૌથી વધુ પુછાતો પ્રશ્ન છે. તેનો જવાબ ત્રણ બાબતો પર આધાર રાખે છે: લોહી ક્યારે લેવાયું (ઉપવાસમાં, જમ્યા પછી કે ગમે ત્યારે), કેવી રીતે મપાયું (લેબમાં કે આંગળીના ગ્લુકોમીટરથી), અને તમને પહેલેથી ડાયાબિટીસ છે કે નહીં. આ પાનાના બધા શુગરના આંકડા mg/dL એકમમાં છે, જે ભારતીય લેબ વાપરે છે, અને તે ગર્ભવતી ન હોય તેવા પુખ્ત વયના લોકો માટે છે. ડાયાબિટીસ વિશેની બધી માર્ગદર્શિકાઓ ડાયાબિટીસ વિભાગમાં છે.

ડાયાબિટીસ એટલે શું?

ડાયાબિટીસમાં શરીર લોહીની શુગરને બરાબર કાબૂમાં રાખી શકતું નથી. ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસમાં શરીર ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે, પણ તેનો બરાબર પ્રતિભાવ આપતું નથી (ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ), અને સમય જતાં સ્વાદુપિંડ પહોંચી વળતું નથી. ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઇન્સ્યુલિન બનાવતા કોષો પર હુમલો કરે છે. તે ફક્ત બાળકોમાં જ નહીં, પુખ્ત વયે પણ શરૂ થઈ શકે છે. વધુ માટે ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ વાંચો.

શુગરના આંકડા શું કહે છે?

ઉપવાસની શુગર (ઓછામાં ઓછા આઠ કલાક કંઈ ખાધા વગર, લેબમાં નસમાંથી લીધેલું લોહી):

• 100 થી ઓછી: નોર્મલ
• 100 થી 125: પ્રીડાયાબિટીસનો એક પ્રકાર
• 126 કે તેથી વધુ: ડાયાબિટીસની રેન્જ

ગ્લુકોઝ ટૉલરન્સ ટેસ્ટ (OGTT) માં ઉપવાસમાં લોહી લીધા પછી લેબ દ્વારા અપાતું ગ્લુકોઝનું પાણી પીવાનું હોય છે, અને બે કલાક પછી ફરી લોહી લેવાય છે:

• 140 થી ઓછી: નોર્મલ
• 140 થી 199: પ્રીડાયાબિટીસનો એક પ્રકાર
• 200 કે તેથી વધુ: ડાયાબિટીસની રેન્જ

દક્ષિણ એશિયાના લોકોમાં ઘણી વાર ઉપવાસની શુગર બદલાય તે પહેલાં જમ્યા પછીની શુગર વધવા લાગે છે, એટલે OGTT કેટલાક એવા લોકોને પકડી શકે છે જેમની ઉપવાસની શુગર હજી નોર્મલ હોય.

જમ્યા પછીની (PP) શુગર માટે કોઈ એક સત્તાવાર મર્યાદા નથી, કારણ કે દરેકનું ભોજન જુદું હોય છે. PP શુગર 200 કે તેથી વધુ આવે તો યોગ્ય ટેસ્ટ કરાવવાનો મજબૂત સંકેત છે. ગમે ત્યારેની (રેન્ડમ) શુગર 200 કે તેથી વધુ હોય અને સાથે ખૂબ તરસ, વધુ પેશાબ કે કારણ વગર વજન ઘટવું જેવાં લક્ષણો હોય, તો તે ડાયાબિટીસનું નિદાન કરવા પૂરતું છે.

HbA1c શું બતાવે છે?

HbA1c છેલ્લા લગભગ બે થી ત્રણ મહિનાની સરેરાશ શુગર બતાવે છે, અને તેના માટે ઉપવાસની જરૂર નથી.

• 5.7% થી ઓછું: મોટે ભાગે નોર્મલ
• 5.7% થી 6.4%: પ્રીડાયાબિટીસ
• 6.5% કે તેથી વધુ: ડાયાબિટીસ, મોટે ભાગે બીજા ટેસ્ટથી પુષ્ટિ કર્યા પછી

ભારતમાં એનીમિયા અને હિમોગ્લોબિનની વારસાગત તકલીફો સામાન્ય છે, અને તે HbA1c ને ભ્રામક બનાવી શકે છે. આયર્નની ઉણપવાળો એનીમિયા HbA1c ને વધારે બતાવી શકે છે, જ્યારે તાજેતરમાં લોહી વહી જવું કે લોહી ચડાવવું તેને ઓછું બતાવી શકે છે. થેલેસેમિયા ટ્રેટ અને હિમોગ્લોબિનના કેટલાક પ્રકારોમાં, લેબની પદ્ધતિ પ્રમાણે, HbA1c ખોટું વધારે કે ઓછું આવી શકે છે. કિડનીની ગંભીર બીમારી, લિવર સિરોસિસ અને ગર્ભાવસ્થામાં પણ HbA1c ઓછું ભરોસાપાત્ર હોય છે.

જો ટેસ્ટ એકબીજા સાથે મેળ ન ખાય તો?

એક ટેસ્ટ પ્રીડાયાબિટીસની રેન્જમાં અને બીજો નોર્મલ આવે તે ઘણું સામાન્ય છે, કારણ કે દરેક ટેસ્ટ શુગર કાબૂનું જુદું પાસું જુએ છે. ડૉક્ટર મોટે ભાગે ખરાબ આવેલો ટેસ્ટ ફરી કરાવે છે કે બીજા પ્રકારનો ટેસ્ટ કરાવે છે, અને આખું ચિત્ર જોઈને નિર્ણય લે છે. લેબ અને ઘરના ગ્લુકોમીટરના આંકડામાં પણ ફરક આવી શકે છે.

ડાયાબિટીસ હોય ત્યારે લક્ષ્યાંક કેવી રીતે નક્કી થાય?

ડાયાબિટીસ હોય તેવા લોકો માટેના લક્ષ્યાંક “નોર્મલ” આંકડા જેવા નથી હોતા. ઘણા પુખ્ત વયના લોકો માટે HbA1c 7% થી ઓછું રાખવાનું લક્ષ્ય હોય છે, કારણ કે તેનાથી આંખ, કિડની અને ચેતાને નુકસાનનું જોખમ ઘટે છે. પણ લક્ષ્યાંક વ્યક્તિગત છે. મોટી ઉંમરના લોકો, વારંવાર શુગર ઘટી જતી હોય તેવા લોકો કે હૃદયની બીમારીવાળા લોકો માટે ઘણી વાર વધુ હળવો અને સલામત લક્ષ્યાંક પસંદ કરાય છે. તમારો લક્ષ્યાંક શું છે અને કેમ, તે ડૉક્ટરને પૂછો.

શુગર 70 થી ઓછી (mg/dL) થાય તો તેને ઓછી શુગર (હાઇપોગ્લાયસીમિયા) ગણાય છે. તે મોટે ભાગે ઇન્સ્યુલિન કે કેટલીક ગોળીઓ લેતા લોકોમાં જોવા મળે છે. ડાયાબિટીસની દવા ન લેતા હો અને શુગર ઘટે, તો ડૉક્ટરને બતાવવું જરૂરી છે.

ક્લિનિકમાં શું તપાસ થાય છે?

એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તમારાં લક્ષણો, ડાયાબિટીસ ક્યારથી છે, કુટુંબમાં ડાયાબિટીસ, દવાઓ અને અગાઉના રિપોર્ટ જુએ છે, અને વજન, કમરનું માપ તથા બ્લડ પ્રેશર તપાસે છે. જરૂર પ્રમાણે ઉપવાસની શુગર, OGTT, HbA1c, લોહીના કણો (CBC), કિડની અને કોલેસ્ટ્રોલના ટેસ્ટ કરાવાય છે. ડાયાબિટીસ ટાઇપ 1 કે બીજા પ્રકારની હોવાની શંકા હોય તો એન્ટિબોડી અને C-પેપ્ટાઇડ ટેસ્ટ પણ થઈ શકે છે. વધારે વજન અને મેદસ્વિતા ઘણી વાર ડાયાબિટીસ સાથે જોવા મળે છે, અને સ્ત્રીઓમાં PCOS ડાયાબિટીસનું જોખમ વધારે છે.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• શુગર, HbA1c, કિડની અને કોલેસ્ટ્રોલના બધા જૂના રિપોર્ટ, તારીખ પ્રમાણે
• ઘરે શુગર માપતા હો તો તમારું ગ્લુકોમીટર કે શુગરની નોંધ
• બધી દવાઓ, ઇન્સ્યુલિન અને સપ્લિમેન્ટની યાદી
• કોઈ ટેસ્ટ માટે ઉપવાસ કરીને આવવાનું છે કે નહીં તે પહેલેથી પૂછી લો