થાઇરોઇડની સમસ્યાઓ: લક્ષણો, તપાસ અને સારવાર

થાઇરોઇડનો બ્લડ ટેસ્ટ સૌથી વધુ કરાવાતા ટેસ્ટમાંનો એક છે, છતાં રિપોર્ટના આંકડા ઘણા લોકોને ગૂંચવે છે. દરેક લાઇનનો અર્થ સમજાઈ જાય પછી રિપોર્ટ વાંચવો અઘરો નથી. થાઇરોઇડ વિશેની બધી માર્ગદર્શિકાઓ થાઇરોઇડ વિભાગમાં છે.

થાઇરોઇડ ગ્રંથિ શું કરે છે?

થાઇરોઇડ ગળાના આગળના ભાગમાં આવેલી પતંગિયા આકારની નાની ગ્રંથિ છે. તે થાઇરોઇડ હોર્મોન બનાવે છે, જે શરીરના મેટાબોલિઝમની ગતિ નક્કી કરે છે. તેની અસર શક્તિ, હૃદયના ધબકારા, વજન, પેટ સાફ આવવું, ચામડી, વાળ, માસિક અને મૂડ પર પડે છે.

મગજના નીચેના ભાગમાં આવેલી પિટ્યુટરી ગ્રંથિ થાઇરોઇડ પર નજર રાખે છે. હોર્મોન ઓછો લાગે ત્યારે તે વધુ TSH મોકલીને થાઇરોઇડને વધુ કામ કરવા કહે છે, અને હોર્મોન વધી જાય ત્યારે TSH ઘટાડી દે છે.

રિપોર્ટના આંકડા શું કહે છે?

• TSH વધારે હોય તો મોટે ભાગે થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરે છે. વધુ વિગત માટે હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ વાંચો.
• TSH ઓછું હોય તો મોટે ભાગે શરીરમાં થાઇરોઇડ હોર્મોન વધારે છે, અથવા થાઇરોઇડની દવા વધારે પડી રહી છે. જુઓ હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ.
• T4 અને T3 થાઇરોઇડના પોતાના હોર્મોન છે. FT4 (ફ્રી T4) સામાન્ય રીતે TSH સાથે વાંચવા માટે વધુ ભરોસાપાત્ર આંકડો છે, કારણ કે ગર્ભાવસ્થા કે ગર્ભનિરોધક ગોળી જેવી સ્થિતિમાં ટોટલ T4 બદલાઈ શકે છે.
• એન્ટિ-TPO એન્ટિબોડી હાશિમોટો થાઇરોઇડાઇટિસમાં વધે છે, અને TRAb ગ્રેવ્સ રોગમાં વધે છે. એન્ટિ-TPO મોટે ભાગે કારણ શોધવા માટે એક વાર કરાય છે અને સામાન્ય રીતે ફરી કરાવાતો નથી. TRAb તેમાં અપવાદ છે: ગ્રેવ્સ રોગમાં એન્ટિ-થાઇરોઇડ દવા બંધ કરવાનો નિર્ણય લેતાં પહેલાં અને ગર્ભાવસ્થામાં ડૉક્ટર તે ઘણી વાર ફરી તપાસે છે, કારણ કે આ એન્ટિબોડી બાળક સુધી પહોંચી શકે છે.

TSH અને FT4 બંનેમાં ફેરફાર ન સમજાય એવો હોય, જેમ કે બંને વધારે હોય, તો તેની વધુ ઝીણવટથી તપાસ કરવી પડે છે.

દરેક લેબની “નોર્મલ રેન્જ” જુદી કેમ હોય છે?

દરેક લેબ પોતાના મશીન અને પદ્ધતિ પ્રમાણે રેન્જ નક્કી કરે છે, એટલે તમારા રિપોર્ટ પર છપાયેલી રેન્જ જ તમારા માટે લાગુ પડે છે. એક લેબનો આંકડો બીજી લેબની રેન્જ સાથે સરખાવવો નહીં. ઉંમર અને ગર્ભાવસ્થા સાથે પણ યોગ્ય TSH બદલાય છે. એક જ વાર થોડો સરહદ પરનો આંકડો આવે તો ડૉક્ટર મોટે ભાગે થોડાં અઠવાડિયાં પછી ટેસ્ટ ફરી કરાવીને જ નિદાન કરે છે.

ખોટો રિપોર્ટ ક્યારે આવી શકે?

• વાળ, ચામડી અને નખનાં ઘણાં સપ્લિમેન્ટમાં બાયોટિન (વિટામિન B7) હોય છે, જે ઘણા થાઇરોઇડ ટેસ્ટમાં દખલ કરે છે. તે નોર્મલ થાઇરોઇડને પણ વધુ કામ કરતો દેખાડી શકે છે.
• તાજેતરની ગંભીર બીમારી કે હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાથી થોડાં અઠવાડિયાં સુધી રિપોર્ટ ખોરવાઈ શકે છે.
• સ્ટીરોઇડ, એમિઓડેરોન, લિથિયમ જેવી કેટલીક દવાઓ થાઇરોઇડના રિપોર્ટ બદલી શકે છે.

ટેસ્ટ દર વખતે દિવસના લગભગ એક જ સમયે કરાવો, જેથી એક રિપોર્ટ બીજા સાથે સરખાવી શકાય. તમે થાઇરોઇડની ગોળી લેતા હો, તો સવારની ગોળી પહેલાં કે પછી લોહી આપવું તે તમારા ડૉક્ટરને પૂછીને દર વખતે એ જ ક્રમ રાખો.

ક્લિનિકમાં શું તપાસ થાય છે?

એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તમારાં લક્ષણો, કુટુંબમાં થાઇરોઇડની બીમારી, દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટ વિશે પૂછે છે, અને ગળાની તપાસ કરે છે. જરૂર પ્રમાણે TSH અને FT4 ફરી, એન્ટિબોડી ટેસ્ટ, અને ગળામાં ગાંઠ કે સોજો હોય તો થાઇરોઇડની સોનોગ્રાફી કરાવવાનું કહેવામાં આવે છે. ગાંઠ વિશે વધુ માહિતી થાઇરોઇડની ગાંઠ પાના પર છે.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• થાઇરોઇડના બધા જૂના રિપોર્ટ, શક્ય હોય તો તારીખ પ્રમાણે ગોઠવીને
• સોનોગ્રાફી કે સ્કેનના રિપોર્ટ, જો કરાવ્યા હોય
• તમે લેતા હો તે બધી દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટની યાદી, જેમાં વાળનાં વિટામિન અને આયુર્વેદિક દવાઓ પણ આવી જાય
• તમારા પ્રશ્નો, જેમ કે રિપોર્ટ કઈ પેટર્નમાં આવે છે અને ટેસ્ટ ફરી કરાવવો કે નહીં