હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ (વધુ થાઇરોઇડ): લક્ષણો અને સારવાર

TSH ઓછું અને T4 કે T3 વધારે હોય, તો તમારા શરીરમાં જરૂર કરતાં વધુ થાઇરોઇડ હોર્મોન છે. ડૉક્ટર તેને ઓવર્ટ હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ, અથવા વધુ વ્યાપક રીતે થાઇરોટોક્સિકોસિસ કહે છે. તેની સારવાર થઈ શકે છે, પણ તેને અવગણવું નહીં, કારણ કે વધુ થાઇરોઇડ હોર્મોન હૃદય અને હાડકાં પર ભાર નાખે છે. થાઇરોઇડ વિશેની બધી માર્ગદર્શિકાઓ થાઇરોઇડ વિભાગમાં છે.

આ પેટર્નનો અર્થ શું?

થાઇરોઇડ હોર્મોન શરીરના મેટાબોલિઝમની ગતિ નક્કી કરે છે. તે વધી જાય ત્યારે બધું ઝડપથી ચાલે છે. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ વધારો પારખીને TSH બંધ કરી દે છે, એટલે TSH ઓછું કે માપી ન શકાય એટલું નીચું આવે છે. ક્યારેક ફક્ત T3 વધારે અને T4 નોર્મલ હોય છે, જે ગ્રેવ્સ રોગની શરૂઆતમાં કે વધુ કામ કરતી ગાંઠમાં જોવા મળે છે. TSH ઓછું પણ T4 અને T3 નોર્મલ હોય તો સ્થિતિ હળવી ગણાય છે.

કયાં લક્ષણો થઈ શકે?

• ઝડપી કે જોરથી ધબકારા
• સારી ભૂખ છતાં વજન ઘટવું
• ગરમી લાગવી, પરસેવો થવો અને ગરમ હવામાન ન ગમવું
• હાથ ધ્રૂજવા
• ચિંતા, ચીડિયાપણું અને ઓછી ઊંઘ
• ઝાડા કે વારંવાર પેટ સાફ આવવું
• સ્નાયુમાં નબળાઈ, ખાસ કરીને દાદર ચડતી વખતે
• ઓછું કે ઓછી વાર આવતું માસિક
• વાળ પાતળા થવા

મોટી ઉંમરના લોકોમાં આમાંનાં થોડાં જ લક્ષણો હોય, અને તેના બદલે થાક, વજન ઘટવું કે અનિયમિત ધબકારા જોવા મળે.

કયાં કારણો હોય છે?

• ગ્રેવ્સ રોગ: એક ઓટોઇમ્યુન સ્થિતિ, જેમાં એન્ટિબોડી (TRAb) થાઇરોઇડને વધુ કામ કરાવે છે. આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે, ખાસ કરીને યુવાન સ્ત્રીઓમાં. તે આંખોને પણ અસર કરી શકે છે.
• વધુ કામ કરતી ગાંઠ કે ટોક્સિક મલ્ટિનોડ્યુલર ગોઇટર: થાઇરોઇડની એક કે વધુ ગાંઠ જાતે હોર્મોન બનાવે છે. આ મોટી ઉંમરે વધુ જોવા મળે છે. જુઓ થાઇરોઇડની ગાંઠ.
• થાઇરોઇડાઇટિસ: થાઇરોઇડમાં સોજો આવવાથી સંગ્રહેલો હોર્મોન બહાર આવે છે. તે વાયરલ બીમારી (ઘણી વાર ગળામાં દુખાવા સાથે), પ્રસૂતિ કે કેટલીક દવાઓ પછી થઈ શકે છે, અને મોટે ભાગે કામચલાઉ હોય છે.
• થાઇરોઇડની દવા વધારે પડવી, અથવા કેટલાંક વજન ઘટાડવાનાં ઉત્પાદનોમાં છુપાયેલો થાઇરોઇડ હોર્મોન.
• આયોડિન વધારે મળવું, જેમ કે સ્કેનની કૉન્ટ્રાસ્ટ દવા કે કેટલાંક સપ્લિમેન્ટથી.

કેટલાક રિપોર્ટ ફક્ત વધુ થાઇરોઇડ જેવા દેખાય છે. વાળ અને નખનાં સપ્લિમેન્ટમાંનું બાયોટિન થાઇરોઇડ નોર્મલ હોય તોપણ TSH ઓછું અને T4 વધારે બતાવી શકે છે. તેથી સપ્લિમેન્ટ વિશે ડૉક્ટરને જરૂર જણાવો.

ક્લિનિકમાં કારણ કેવી રીતે શોધાય છે?

સારવાર કારણ પર આધાર રાખે છે, એટલે આ પગલું મહત્ત્વનું છે. તમારી સ્થિતિ પ્રમાણે ડૉક્ટર આમાંથી ટેસ્ટ કરાવી શકે:

• ગ્રેવ્સ રોગની પુષ્ટિ માટે TSH રિસેપ્ટર એન્ટિબોડી (TRAb)
• ગ્રંથિ વધુ કામ કરે છે કે હોર્મોન છોડે છે તે જોવા થાઇરોઇડ સ્કેન
• ગાંઠ કે સોજો હોય તો થાઇરોઇડની સોનોગ્રાફી
• ગળામાં દુખાવો હોય અને થાઇરોઇડાઇટિસની શંકા હોય તો ESR કે CRP

સારવારના વિકલ્પો

સારવાર કારણ, ઉંમર અને તમારી પસંદગી પર આધાર રાખે છે. ડૉક્ટર તમારી સાથે આ વિકલ્પોની ચર્ચા કરશે:

• બીટા બ્લોકર દવાઓ, મુખ્ય સારવાર અસર કરે ત્યાં સુધી ઝડપી ધબકારા અને ધ્રુજારી શાંત કરવા.
• એન્ટિ-થાઇરોઇડ દવાઓ, જે થાઇરોઇડનું હોર્મોન બનાવવાનું ઘટાડે છે. ગર્ભાવસ્થાની શરૂઆતમાં દવાની પસંદગી બદલાય છે.
• રેડિયોએક્ટિવ આયોડિન, જે વધુ કામ કરતા ભાગને ધીમે ધીમે નાનો કરે છે. તે ગર્ભાવસ્થામાં વપરાતું નથી.
• સર્જરી, મોટા ગોઇટર, શંકાસ્પદ ગાંઠ કે બીજા વિકલ્પો યોગ્ય ન હોય ત્યારે.

થાઇરોઇડાઇટિસમાં મોટે ભાગે ફક્ત લક્ષણોમાં રાહત આપવાની જરૂર પડે છે, કારણ કે તે અઠવાડિયાંથી મહિનાઓમાં શમી જાય છે. તે પછી ઘણી વાર થોડા સમય માટે થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરે છે.

એન્ટિ-થાઇરોઇડ દવાઓ દરમિયાન શું ધ્યાન રાખવું?

મોટા ભાગના લોકોને આ દવાઓ માફક આવે છે, અને ચામડી પર ફોલ્લી કે ખંજવાળ સૌથી સામાન્ય આડઅસર છે. ભાગ્યે જ આ દવાઓ ચેપ સામે લડતા સફેદ કણો ઘટાડી શકે છે કે લિવરને અસર કરી શકે છે. દવા દરમિયાન તાવ, ગળામાં દુખાવો કે મોઢામાં ચાંદાં પડે, તો તરત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો. ડૉક્ટર ન મળે તો આજે જ હોસ્પિટલના ઇમરજન્સી વિભાગમાં જઈને લોહીના કણોનો ટેસ્ટ (CBC) કરાવો, કારણ કે આ રાહ જોઈ શકાય તેવી વાત નથી. આંખ પીળી પડવી, ઘાટો પેશાબ, ફિક્કા રંગનો મળ કે ખૂબ થાક લાગે તો પણ તાત્કાલિક તપાસ કરાવો. સારવારની શરૂઆતમાં જ ડૉક્ટરને પૂછી રાખો કે આવું થાય તો બરાબર શું કરવું.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• થાઇરોઇડના બધા જૂના રિપોર્ટ, થાઇરોઇડ સ્કેન અને સોનોગ્રાફી
• તાજેતરના CBC અને લિવરના રિપોર્ટ, જો દવા ચાલુ હોય
• બધી દવાઓ અને સપ્લિમેન્ટની યાદી, ખાસ કરીને બાયોટિનવાળાં સપ્લિમેન્ટ
• ECG કરાવ્યો હોય તો તેનો રિપોર્ટ