હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ (ઓછું થાઇરોઇડ): લક્ષણો અને સારવાર

તમારા રિપોર્ટમાં TSH વધારે અને T4 (કે FT4) ઓછું આવ્યું હોય, તો તમારો થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરે છે. ડૉક્ટર તેને ઓવર્ટ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહે છે. નામ ભલે ગભરાવે, પણ આ સામાન્ય તકલીફ છે, તેનું નિદાન સરળ છે અને સારવાર પણ સરળ છે. રિપોર્ટ કેવી રીતે વંચાય તે થાઇરોઇડની સમસ્યાઓ પાના પર અને બધી માર્ગદર્શિકાઓ થાઇરોઇડ વિભાગમાં છે.

આ પેટર્નનો અર્થ શું?

પિટ્યુટરી ગ્રંથિ TSH વડે થાઇરોઇડને ચલાવે છે. થાઇરોઇડ હોર્મોન (T4) ઘટે ત્યારે પિટ્યુટરી વધુ ને વધુ TSH મોકલે છે. આટલા દબાણ છતાં થાઇરોઇડ પૂરતો હોર્મોન ન બનાવી શકે, ત્યારે T4 રેન્જથી નીચે જાય છે અને TSH ઊંચું જાય છે. TSH વધારે પણ T4 હજી નોર્મલ હોય તેને સબક્લિનિકલ (હળવું) હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહે છે.

ઓછા થાઇરોઇડનાં કારણો

• હાશિમોટો થાઇરોઇડાઇટિસ: શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધીમે ધીમે થાઇરોઇડને નુકસાન કરે છે. ભારતમાં આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે અને તે કુટુંબમાં ચાલે છે. મોટે ભાગે એન્ટિ-TPO એન્ટિબોડી પોઝિટિવ આવે છે.
• વધુ કામ કરતા થાઇરોઇડની સારવાર, જેમ કે રેડિયોએક્ટિવ આયોડિન કે સર્જરી પછી.
• ગોઇટર, ગાંઠ કે કેન્સર માટે થાઇરોઇડની સર્જરી પછી.
• પ્રસૂતિ પછીનો થાઇરોઇડાઇટિસ, જેમાં થોડો સમય થાઇરોઇડ ઓછું કામ કરી શકે છે.
• એમિઓડેરોન, લિથિયમ અને કેટલીક કેન્સરની દવાઓ.
• આયોડિનની ઉણપ, જે આયોડિનવાળા મીઠાને કારણે હવે ભારતમાં ઘણી ઓછી જોવા મળે છે.
• નવજાત બાળકોમાં જન્મજાત હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ, તેથી જ જન્મ પછી બાળકોની તપાસ થાય છે.

કયાં લક્ષણો થઈ શકે?

લક્ષણો ધીમે ધીમે આવે છે, એટલે ઘણા લોકો તેનાથી ટેવાઈ જાય છે. સામાન્ય લક્ષણો:

• થાક અને ઊંઘ આવ્યા કરવી
• બીજાને ઠીક લાગે ત્યારે પણ ઠંડી લાગવી
• સૂકી ચામડી અને વાળ ખરવા
• થોડું વજન વધવું અને ચહેરા પર, ખાસ કરીને આંખની આસપાસ સોજો
• કબજિયાત
• વધારે કે અનિયમિત માસિક, અને ગર્ભ રહેવામાં તકલીફ
• ઉદાસી, ધીમું વિચારવું અને યાદશક્તિ ઓછી લાગવી
• સ્નાયુમાં દુખાવો અને પગમાં સોજો

કેટલાક લોકોને, ખાસ કરીને મોટી ઉંમરે, બહુ ઓછાં લક્ષણો હોય છે. ઓછો થાઇરોઇડ LDL કોલેસ્ટ્રોલ પણ વધારી શકે છે.

ક્લિનિકમાં શું તપાસ થાય છે?

મોટે ભાગે થોડા જ ટેસ્ટની જરૂર પડે છે:

• કારણ તરીકે હાશિમોટોની પુષ્ટિ માટે એન્ટિ-TPO એન્ટિબોડી
• ગળામાં સોજો કે ગાંઠ હોય તો જ થાઇરોઇડની સોનોગ્રાફી
• કોલેસ્ટ્રોલ, લોહીના કણો (CBC) અને વિટામિન B12, કારણ કે તે ઘણી વાર થાઇરોઇડની તકલીફ સાથે જોવા મળે છે

TSH અને T4 બંને ઓછા હોય, તો તકલીફ થાઇરોઇડમાં નહીં પણ પિટ્યુટરીમાં હોઈ શકે છે. તેને સેન્ટ્રલ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહે છે, અને તેમાં એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટની તપાસ જરૂરી છે. જુઓ પિટ્યુટરી ગ્રંથિના રોગો.

સારવાર કેવી રીતે થાય છે?

સારવાર થાઇરોઇડ હોર્મોનની ગોળીથી થાય છે. તે તમારો થાઇરોઇડ જે T4 હોર્મોન બનાવે છે તેનું જ ગોળી સ્વરૂપ છે, અને ગ્રંથિ જે બનાવી શકતી નથી તેની ખોટ પૂરી કરે છે. ગોળીની માત્રા ડૉક્ટર તમારું વજન, ઉંમર, હૃદયની સ્થિતિ અને થાઇરોઇડ કેટલો ઓછો છે તે જોઈને નક્કી કરે છે. મોટી ઉંમરના લોકો અને હૃદયની બીમારીવાળા લોકોમાં સારવાર ધીમેથી શરૂ કરાય છે. પછી થોડાં અઠવાડિયાં બાદ TSH ફરી તપાસીને ડૉક્ટર માત્રામાં ફેરફાર કરે છે. માત્રા જાતે બદલવી નહીં.

ગોળી કેવી રીતે લેવી તે પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે. ચા, કૉફી, દૂધ, કેલ્શિયમ અને આયર્ન ગોળીનું શોષણ ઘટાડી શકે છે, એટલે સમય અંગે તમારા ડૉક્ટરની સૂચના પાળો.

શું આ આખી જિંદગી ચાલે?

હાશિમોટોમાં, અને થાઇરોઇડની સર્જરી કે રેડિયોએક્ટિવ આયોડિન પછી, ગ્રંથિ ફરી કામ કરતી થતી નથી, એટલે સારવાર મોટે ભાગે લાંબા ગાળાની હોય છે. તેને તેજ દવા નહીં, પણ ખૂટતા હોર્મોનની પૂર્તિ સમજો. પ્રસૂતિ પછી જેવા કામચલાઉ પ્રકારો શમી શકે છે, અને ત્યારે સારવાર ઘટાડવી કે બંધ કરવી તે ડૉક્ટર નક્કી કરે છે.

થાઇરોઇડ હોર્મોનનો કોઈ આયુર્વેદિક, હોમિયોપેથિક કે હર્બલ વિકલ્પ નથી. કેટલાક “થાઇરોઇડ” સપ્લિમેન્ટમાં આયોડિન કે પ્રાણીના થાઇરોઇડનો અર્ક હોય છે, જે તકલીફ વધારી શકે છે. કોઈ પણ સપ્લિમેન્ટ લેતાં પહેલાં ડૉક્ટરને પૂછો.

ગર્ભાવસ્થામાં વિશેષ કાળજી જરૂરી છે, કારણ કે માતા અને બાળકની થાઇરોઇડની જરૂરિયાત શરૂઆતથી જ વધી જાય છે. ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન કરતા હો તો પહેલેથી ડૉક્ટરને જણાવો.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• થાઇરોઇડના બધા જૂના રિપોર્ટ, તારીખ પ્રમાણે
• તમે લેતા હો તે થાઇરોઇડની ગોળી અને બીજી બધી દવાઓ તથા સપ્લિમેન્ટની યાદી
• ગોળી રોજ કયા સમયે અને ચા-નાસ્તા સાથે કેવી રીતે લો છો તેની માહિતી
• ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન હોય તો તે વિશેના તમારા પ્રશ્નો