થાઇરોઇડની ગાંઠ (નોડ્યુલ): તપાસ અને આગળ શું?

થાઇરોઇડમાં “ગાંઠ” છે એવું સાંભળતાં જ ઘણા લોકોને કેન્સરનો ડર લાગે છે. રાહતની વાત એ છે કે થાઇરોઇડની ગાંઠ ખૂબ સામાન્ય છે, અને તેમાંની મોટા ભાગની નુકસાનકારક હોતી નથી. યોગ્ય તપાસથી ડૉક્ટર મોટે ભાગે નક્કી કરી શકે છે કે કઈ ગાંઠ પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે અને કઈ પર ફક્ત નજર રાખવી પૂરતી છે. થાઇરોઇડ વિશેની બધી માર્ગદર્શિકાઓ થાઇરોઇડ વિભાગમાં છે.

થાઇરોઇડની ગાંઠ એટલે શું?

ગાંઠ (નોડ્યુલ) એટલે થાઇરોઇડ ગ્રંથિની અંદરનો પેશીનો ગઠ્ઠો. તે કઠણ, પાણી ભરેલી (સિસ્ટ) કે બંનેનું મિશ્રણ હોઈ શકે છે. કેટલાક લોકોમાં એક ગાંઠ હોય છે, તો કેટલાકમાં અનેક, જેને મલ્ટિનોડ્યુલર ગોઇટર કહે છે. ઉંમર વધતાં અને સ્ત્રીઓમાં ગાંઠ વધુ જોવા મળે છે, અને ઘણી ગાંઠ બીજા કારણસર કરાવેલા ગળાના સ્કેનમાં અચાનક મળી આવે છે.

શું આ કેન્સર છે?

મોટે ભાગે નહીં. કેન્સર હોય ત્યારે પણ થાઇરોઇડનાં મોટા ભાગનાં કેન્સર ધીમે વધે છે. ડૉક્ટર બીજી બે બાબતો પણ જુએ છે: ગાંઠ શ્વાસનળી કે અન્નનળી પર દબાણ કરે એટલી મોટી છે કે નહીં, અને તે વધારે થાઇરોઇડ હોર્મોન બનાવે છે કે નહીં.

પહેલાં કયા ટેસ્ટ થાય છે?

1. TSH બ્લડ ટેસ્ટ: TSH ઓછું હોય તો ગાંઠ વધારાનો હોર્મોન બનાવતી “હૉટ” ગાંઠ હોઈ શકે છે. હૉટ ગાંઠ ભાગ્યે જ કેન્સર હોય છે, અને ત્યારે ડૉક્ટર સોય ટેસ્ટને બદલે થાઇરોઇડ સ્કેન કરાવી શકે. જુઓ હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ. TSH નોર્મલ કે વધારે હોય તો આગળનું પગલું સોનોગ્રાફી છે.
2. થાઇરોઇડની સોનોગ્રાફી: અનુભવી રેડિયોલોજિસ્ટ કે એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ દ્વારા. ગાંઠ માટે આ સૌથી મહત્ત્વનો ટેસ્ટ છે.

સોનોગ્રાફી રિપોર્ટમાં TIRADS એટલે શું?

TIRADS એક સ્કોર પદ્ધતિ છે, જે સોનોગ્રાફીમાં ગાંઠ કેવી દેખાય છે તેના પરથી જોખમનું સ્તર નક્કી કરે છે. ભારતીય રિપોર્ટમાં અમેરિકન (ACR TI-RADS) કે યુરોપિયન (EU-TIRADS) પદ્ધતિ વપરાય છે. રેડિયોલોજિસ્ટ ગાંઠ શેની બનેલી છે, કેટલી ઘેરી દેખાય છે, તેનો આકાર, તેની કિનારી અને તેમાં નાના ચમકતા ટપકાં (માઇક્રોકેલ્સિફિકેશન) છે કે નહીં તે જુએ છે.

• TIRADS 1 કે 2: નોર્મલ કે બિનાઇન દેખાવ. મોટે ભાગે સોય ટેસ્ટની જરૂર નથી.
• TIRADS 3: ઓછી શંકા. ગાંઠ ઠીકઠાક મોટી હોય તો જ સોય ટેસ્ટ.
• TIRADS 4: મધ્યમ શંકા. તેનાથી નાના કદે પણ સોય ટેસ્ટ.
• TIRADS 5: વધુ શંકા. ગાંઠ નાની હોય તોપણ સોય ટેસ્ટ.

ચોક્કસ કદની મર્યાદા દરેક પદ્ધતિમાં જુદી હોય છે, એટલે ડૉક્ટર સ્કોર અને કદ બંને સાથે વાંચે છે.

FNAC એટલે શું, અને તેમાં દુખાવો થાય?

FNAC માં ખૂબ પાતળી સોય વડે, મોટે ભાગે સોનોગ્રાફીની મદદથી, ગાંઠમાંથી થોડા કોષો લેવામાં આવે છે. તેમાં થોડી મિનિટ લાગે છે અને તે લોહી લેવા જેવું લાગે છે. મોટા ભાગના લોકો તરત ઘરે જઈ શકે છે. પેથોલોજિસ્ટ બેથેસ્ડા પદ્ધતિ પ્રમાણે રિપોર્ટ આપે છે:

• બેથેસ્ડા I: પૂરતા કોષો મળ્યા નથી. મોટે ભાગે થોડાં અઠવાડિયાં પછી ફરી કરાય છે.
• બેથેસ્ડા II: બિનાઇન. સૌથી સામાન્ય પરિણામ, જેમાં મોટે ભાગે સોનોગ્રાફીથી ફોલો-અપ થાય છે.
• બેથેસ્ડા III અને IV: અનિશ્ચિત. ફરી FNAC, ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં મોલેક્યુલર ટેસ્ટ કે સર્જરીના વિકલ્પો ચર્ચાય છે.
• બેથેસ્ડા V: કેન્સરની શંકા.
• બેથેસ્ડા VI: કેન્સર.

ફક્ત ફોલો-અપની જરૂર હોય ત્યારે

બિનાઇન કે ઓછા જોખમવાળી ગાંઠમાં મોટે ભાગે અમુક સમય પછી ફરી સોનોગ્રાફી પૂરતી હોય છે, અને ગાંઠ સ્થિર રહે તો તે પછી ઓછી વાર. કદમાં થોડો વધારો સામાન્ય છે અને તે પોતે કેન્સરનું ચિહ્ન નથી. દબાણનાં લક્ષણો કરતી કે દેખાતી મોટી ગાંઠમાં સર્જરી કે કેટલાંક કેન્દ્રોમાં સર્જરી વગરના વિકલ્પો ચર્ચાય છે. બિનાઇન ગાંઠ નાની કરવા હવે થાઇરોઇડની ગોળી સામાન્ય રીતે વપરાતી નથી.

મોટા ભાગની ગાંઠ થાઇરોઇડનું કામ બદલતી નથી. ગર્ભાવસ્થામાં જરૂર પડે તો સોનોગ્રાફી અને FNAC સલામત રીતે થઈ શકે છે, અને ઘણા નિર્ણયો પ્રસૂતિ પછી સુધી રાહ જોઈ શકે છે.

કન્સલ્ટેશન વખતે શું સાથે લાવવું?

• થાઇરોઇડની સોનોગ્રાફીના બધા રિપોર્ટ, અને શક્ય હોય તો તેની ફિલ્મ કે ઇમેજ
• FNAC કે બાયોપ્સીનો રિપોર્ટ, જો કરાવ્યો હોય
• TSH અને બીજા થાઇરોઇડના રિપોર્ટ
• માથા કે ગળા પર અગાઉ રેડિયેશન સારવાર થઈ હોય તો તેની માહિતી
• તમે લેતા હો તે બધી દવાઓની યાદી