શું મારા વાળ ખરવાનું કારણ થાઇરોઇડ છે?

વાળ ખરવા એ થાઇરોઇડ તપાસ કરાવવાનાં સામાન્ય કારણોમાંનું એક છે. ક્યારેક ખરેખર થાઇરોઇડ જ કારણ હોય છે. ઘણી વાર તે વાર્તાનો ફક્ત એક ભાગ હોય છે, કે તેની કોઈ ભૂમિકા જ નથી હોતી. તેને કેવી રીતે સમજવું તે અહીં છે. થાઇરોઇડ વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ થાઇરોઇડ વિભાગમાં છે.

વાળ સામાન્ય રીતે કેવી રીતે ઊગે અને ખરે છે?

દરેક વાળ એક ચક્રમાંથી પસાર થાય છે. તે થોડાં વર્ષ વધે છે, પછી થોડા મહિના ટેલોજન નામના આરામના તબક્કામાં જાય છે, અને પછી ખરી પડે છે જેથી એ જ મૂળમાંથી નવો વાળ ઊગી શકે. રોજ થોડા વાળ ખરવા સામાન્ય છે.

ખૂબ તાવ, ડેન્ગ્યુ કે COVID, સર્જરી, ડિલિવરી, અચાનક ભારે ડાયેટિંગ કે હોર્મોનની તકલીફ જેવા તણાવમાંથી શરીર પસાર થાય ત્યારે ઘણા વાળ એકસાથે આરામના તબક્કામાં જઈ શકે છે. બે-ત્રણ મહિના પછી તે બધા સાથે ખરે છે. તેને ટેલોજન એફ્લુવિયમ કહેવાય છે. કાંસકામાં કે ઓશીકા પર તે ભયજનક લાગે, પણ મોટે ભાગે તે કામચલાઉ હોય છે, અને કારણ દૂર થયા પછી વાળ પાછા ઊગે છે.

શું થાઇરોઇડની તકલીફથી વાળ ખરી શકે?

હા. બંને પ્રકારની તકલીફમાં આવું થઈ શકે:

• હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ (ઓછી સક્રિય થાઇરોઇડ), જેમાં વાળ સૂકા, બરછટ અને બરડ પણ બની શકે. વધુ માટે હાઇપોથાઇરોઇડિઝમનું પાનું જુઓ.
• હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ (વધુ સક્રિય થાઇરોઇડ), જેમાં વાળ ઘણી વાર ઝીણા અને પાતળા થાય છે.

બંનેમાં લાક્ષણિક પેટર્ન આખા માથે વાળ પાતળા થવાની છે, ચકામાંમાં નહીં. વાળ ખરવા અને થાઇરોઇડની તકલીફવાળા લોકોના એક ભારતીય અભ્યાસમાં આખા માથે પાતળા થવાની પેટર્ન ઘણી વધારે જોવા મળી. ચકામાં કે પુરુષ/સ્ત્રી પેટર્નમાં વાળ ઓછા થવાનું પણ જોવા મળ્યું, પણ ઘણું ઓછું.

શું થાઇરોઇડનો હળવો ફેરફાર વાળ ખેરવે?

મોટે ભાગે નહીં. ઘણા લોકોને કહેવાય છે કે તેમના વાળ ખરવાનું કારણ થોડું વધેલું TSH અને સામાન્ય T4 છે, જેને સબક્લિનિકલ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહેવાય છે. આ હળવો ફેરફાર વાળ ખરવાનું મુખ્ય કારણ હોય તેની શક્યતા ઓછી છે. થાઇરોઇડના આંકડા ફક્ત સરહદ પર હોય તો બીજાં કારણો પણ શોધવાં જોઈએ. વધુ માટે TSH વધારે પણ T4 સામાન્ય વાંચો.

શું થાઇરોઇડની સારવારથી વાળ પાછા ઊગશે?

મોટા ભાગના લોકોમાં હા, પણ સમય લાગે છે. વાળ ધીમે ઊગે છે, એટલે થાઇરોઇડના આંકડા સામાન્ય થયા પછી સુધારો મોટે ભાગે ત્રણ થી છ મહિનામાં દેખાય છે.

થાઇરોક્સિન શરૂ કર્યા પછી થોડાં અઠવાડિયાં વાળ ખરવાનું વધતું લાગે તો ગભરાશો નહીં. વાળનાં મૂળ જાગે ત્યારે પહેલાં જૂના, આરામના તબક્કાના વાળ બહાર ધકેલાય છે, અને પછી નવા વાળ આવે છે. આ મોટે ભાગે પોતાની મેળે શમી જાય છે. ન શમે તો જાતે ગોળી બદલવાને બદલે ડૉક્ટરને જણાવો.

શું થાઇરોઇડની દવાઓથી પોતાથી વાળ ખરી શકે?

• થાઇરોક્સિન (લેવોથાયરોક્સિન) યોગ્ય માત્રામાં લાંબા ગાળે વાળ ખેરવતી નથી. વધુ પડતી થાઇરોક્સિન ખેરવી શકે, કારણ કે તે ઓવરએક્ટિવ થાઇરોઇડ જેવું વર્તે છે. ડૉક્ટર નિયમિત TSH તપાસે છે તેનું આ એક કારણ છે.
• ઓવરએક્ટિવ થાઇરોઇડની દવાઓ, જેમ કે કાર્બિમેઝોલ અને પ્રોપિલથાયોયુરાસિલ (PTU), ક્યારેક વાળ પાતળા કરી શકે છે. એવું લાગે તો ડૉક્ટરને જણાવો.
• ગ્રેવ્સ રોગ માટેના રેડિયોએક્ટિવ આયોડિન થી માથાના વાળ ખરે છે એવું જાણીતું નથી.

એલોપેશિયા એરિયાટા શું છે, અને શું તે થાઇરોઇડ સાથે જોડાયેલું છે?

એલોપેશિયા એરિયાટા માં માથા, દાઢી કે ભમર પર ગોળ, સુંવાળાં ટાલનાં ચકામાં થાય છે. તે ઓટોઇમ્યુન સ્થિતિ છે, જેમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ વાળનાં મૂળ પર હુમલો કરે છે. એલોપેશિયા એરિયાટાવાળા લોકોમાં હાશિમોટો જેવો ઓટોઇમ્યુન થાઇરોઇડ રોગ વધુ જોવા મળે છે, એટલે ડૉક્ટરો ઘણી વાર થાઇરોઇડ તપાસે છે.

થાઇરોઇડની સારવારથી એલોપેશિયા એરિયાટા મોટે ભાગે સુધરતું નથી. તે પોતાની રીતે ચાલે છે, અને તેની સારવાર ચામડીના ડૉક્ટર (ડર્મેટોલોજિસ્ટ) કરે છે. ફરક પારખવાની સરળ રીત પેટર્ન છે: ચકામાં એલોપેશિયા એરિયાટા સૂચવે છે, જ્યારે આખા માથે પાતળા થવું થાઇરોઇડ કે તણાવથી ખરતા વાળ સાથે મેળ ખાય છે.

ઓછી સક્રિય થાઇરોઇડ શરીરના વાળ અને ભમરનો બહારનો ભાગ પણ પાતળો કરી શકે છે. ઓટોઇમ્યુન થાઇરોઇડ રોગ સાથે ક્યારેક સફેદ ડાઘ (વિટિલિગો) અને લાંબા સમયનું શીળસ જેવી ચામડીની બીજી ઓટોઇમ્યુન સ્થિતિઓ પણ જોવા મળે છે.

શું વાળના સપ્લિમેન્ટ થાઇરોઇડના ટેસ્ટમાં ગડબડ કરી શકે?

હા, અને આ ખૂબ મહત્ત્વનું છે. વાળ, ચામડી અને નખનાં ઘણાં સપ્લિમેન્ટમાં વધારે પ્રમાણમાં બાયોટિન (વિટામિન B7) હોય છે. TSH, T4 અને T3 સહિત ઘણા આધુનિક લેબ ટેસ્ટ પોતાની રસાયણ પ્રક્રિયામાં બાયોટિન વાપરે છે. લોહીમાંનું બાયોટિન આ ટેસ્ટને ગૂંચવી શકે છે. પરિણામે થાઇરોઇડ ખરેખર સામાન્ય હોય છતાં રિપોર્ટ ઓવરએક્ટિવ થાઇરોઇડ (ઓછું TSH, વધારે T4 અને T3) જેવો દેખાઈ શકે. આ કારણે લોકોને ભૂલથી ગ્રેવ્સ રોગ હોવાનું કહેવાયું છે.

• કોઈ પણ સપ્લિમેન્ટ, “વાળનાં વિટામિન” સહિત, વિશે હંમેશાં ડૉક્ટર અને લેબને જણાવો.
• લોહીના ટેસ્ટ પહેલાં સપ્લિમેન્ટ કેટલા દિવસ અટકાવવું તે ડૉક્ટર કે લેબને પૂછો.

કેટલાંક સપ્લિમેન્ટમાં આયોડિન કે દરિયાઈ વનસ્પતિ (કેલ્પ) પણ હોય છે, જે કેટલાક લોકોમાં થાઇરોઇડનું સંતુલન બગાડી શકે છે. લેબલ તપાસો.

ભારતમાં વાળ ખરવાનાં બીજાં સામાન્ય કારણો

થાઇરોઇડ ફક્ત એક કારણ છે. બીજાં કારણો ખૂબ સામાન્ય છે, ખાસ કરીને ભારતીય સ્ત્રીઓમાં:

• આયર્નની ઉણપ, એનીમિયા વગર પણ, ઘણી વાર વધુ માસિક કે ઓછા આયર્નવાળા શાકાહારી આહારથી.
• વિટામિન B12 ની ઉણપ, શાકાહારીઓ અને મેટફોર્મિન લેતા લોકોમાં સામાન્ય.
• PCOS, જેમાં વધેલા એન્ડ્રોજનથી માથાના વચ્ચેના ભાગે વાળ પાતળા થઈ શકે. વધુ માટે PCOS નું પાનું જુઓ.
• ડિલિવરી પછી, ડિલિવરીના થોડા મહિના પછી.
• અચાનક ભારે ડાયેટિંગ અને ઓછું પ્રોટીન.
• પુરુષ અને સ્ત્રી પેટર્નમાં વાળ ઓછા થવા, જે વારસાગત છે.

થાઇરોઇડ ટેસ્ટ સામાન્ય હોય છતાં તકલીફ ચાલુ રહે, તો થાઇરોઇડ ટેસ્ટ સામાન્ય, છતાં લક્ષણો વાંચો. વજન ઘટાડવાની દવા દરમિયાન વાળ ખરવા વિશે શું વજન ઘટાડવાનાં ઇન્જેક્શનથી વાળ ખરે? લેખ છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• શું મારા થાઇરોઇડના આંકડા વાળ ખરવાનું કારણ બને એટલા અસામાન્ય છે?
• શું મારે આયર્ન (ફેરિટિન), વિટામિન B12 અને વિટામિન ડી ની પણ તપાસ કરાવવી જોઈએ?
• શું મારી કોઈ દવા કે સપ્લિમેન્ટ કારણ હોઈ શકે?
• શું મારે ચામડીના ડૉક્ટરને પણ બતાવવું જોઈએ?

થાઇરોઇડ, PCOS અને વાળ ખરવા સાથે હોય, તો એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ આખું ચિત્ર જોઈ શકે છે. એપોઇન્ટમેન્ટ લો.