TSH વધારે પણ T4 સામાન્ય: તેનો અર્થ શું?

ડૉક્ટરો પાસે આવતા થાઇરોઇડના રિપોર્ટમાં આ ખૂબ સામાન્ય છે. તમારું TSH “હાઈ” બતાવે છે, પણ T4 (કે FT4) સામાન્ય રેન્જમાં છે. આ જોઈને ગભરાઈ જવાય અને એમ લાગે કે હવે આખી જિંદગી ગોળી લેવી પડશે. ઘણી વાર એવું નથી હોતું. આ પેટર્નનો અર્થ શું છે અને ડૉક્ટરો તેના વિશે કેવી રીતે વિચારે છે તે અહીં સમજાવ્યું છે. થાઇરોઇડ વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ થાઇરોઇડ વિભાગમાં છે.

સબક્લિનિકલ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ એટલે શું?

થાઇરોઇડ ગ્રંથિ નબળી પડવા લાગે ત્યારે મગજમાં આવેલી પિટ્યુટરી ગ્રંથિ વધુ TSH મોકલીને તેને વધુ કામ કરવા ધકેલે છે. થોડા સમય માટે આ વધારાના ધક્કાથી થાઇરોઇડ હોર્મોન (T4) સામાન્ય રહે છે. એટલે TSH વધારે, પણ T4 હજી સામાન્ય. ડૉક્ટરો તેને સબક્લિનિકલ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહે છે. “સબક્લિનિકલ” એટલે હળવું, અને ઘણી વાર સ્પષ્ટ લક્ષણો વગરનું.

થાઇરોઇડ વધુ નબળી પડતી રહે તો આખરે T4 સામાન્ય રેન્જથી નીચે જાય છે. એ તબક્કાને ઓવર્ટ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહેવાય છે, જે હાઇપોથાઇરોઇડિઝમના પાના પર સમજાવ્યો છે.

તે શાથી થાય છે?

સૌથી સામાન્ય કારણ હાશિમોટો થાઇરોઇડાઇટિસ છે, જેમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધીમે ધીમે થાઇરોઇડને નુકસાન કરે છે. T4 સામાન્ય હોય ત્યારે પણ TSH વધારે આવવાનાં બીજાં કારણો:

• બીમારીમાંથી સાજા થવું. ગંભીર ચેપ કે હોસ્પિટલમાં રહ્યા પછી શરીર સાજું થાય ત્યારે થોડાં અઠવાડિયાં TSH વધી શકે છે.
• થાઇરોઇડાઇટિસમાંથી સાજા થવું, એટલે થાઇરોઇડનો કામચલાઉ સોજો, ઉદાહરણ તરીકે ડિલિવરી પછી.
• મેદસ્વિતા, જે TSH ને થોડું વધારી શકે છે. વજન ઘટવાથી તે ઘણી વાર સામાન્ય થઈ જાય છે.
• ઉંમર. ઉંમર સાથે TSH કુદરતી રીતે વધે છે, એટલે 70 વર્ષથી મોટી વ્યક્તિમાં હળવું વધેલું TSH સામાન્ય હોઈ શકે.
• લેબનો ફરક અને દિવસનો સમય. વહેલી સવારે TSH બપોર કરતાં વધારે હોય છે.
• લેબમાં ગડબડ (ઇન્ટરફેરન્સ), જેમ કે મેક્રો-TSH, જેમાં TSH એક એન્ટિબોડી સાથે ચોંટી જાય છે અને ખોટું વધારે વંચાય છે. આ ઓછું જોવા મળે છે, પણ હળવા હાઇપોથાઇરોઇડિઝમનું લેબલ લાગેલા કેટલાક લોકોમાં તે જ સાચું કારણ હોય છે, ખાસ કરીને TSH ઘણું વધારે હોય અને વ્યક્તિને બિલકુલ સારું લાગતું હોય ત્યારે.

ડૉક્ટર ટેસ્ટ ફરી કેમ કરાવે છે?

એક વાર વધારે આવેલું TSH નિદાન માટે પૂરતું નથી. હળવું વધેલું TSH ધરાવતા ઘણા લોકોમાં પછીના ટેસ્ટમાં તે પોતાની મેળે સામાન્ય થઈ જાય છે. એટલે ડૉક્ટરો મોટે ભાગે કંઈ નક્કી કરતાં પહેલાં લગભગ એક થી ત્રણ મહિના પછી TSH અને FT4 ફરી કરાવે છે. ગર્ભાવસ્થામાં નિર્ણયો વધુ ઝડપથી લેવાય છે.

ફરી ટેસ્ટ વખતે ડૉક્ટર એન્ટિ-TPO એન્ટિબોડી પણ તપાસી શકે છે. તે પોઝિટિવ હોય તો હાશિમોટો સંભવિત કારણ છે, અને વર્ષો જતાં ઓવર્ટ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ થવાની શક્યતા વધુ છે.

શું સારવારની જરૂર છે?

હંમેશાં નહીં. આ વિષયમાં નિષ્ણાત સંસ્થાઓના મત જુદા છે, અને નિર્ણય વ્યક્તિગત હોય છે. સામાન્ય રીતે ડૉક્ટરો આ બાબતો જુએ છે:

• TSH કેટલું વધારે છે. TSH 10 કે વધુ હોય તો સારવારની શક્યતા વધુ છે. રેન્જથી થોડું જ ઉપર હોય તો ઘણી વાર ફક્ત નજર રખાય છે.
• તમારી ઉંમર. 65 વર્ષથી મોટા, હળવા સબક્લિનિકલ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમવાળા લોકોના મોટા અભ્યાસ (TRUST) માં, થાઇરોઇડની ગોળીથી ડમી ગોળીની સરખામણીમાં થાક કે જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો ન થયો. એટલે ઘણા વૃદ્ધો પર ફક્ત નજર રખાય છે.
• લક્ષણો. ઓછી સક્રિય થાઇરોઇડનાં સ્પષ્ટ લક્ષણો હોય તો ડૉક્ટર સારવાર અજમાવીને તમને કેવું લાગે છે તે જોવાની ચર્ચા કરી શકે છે.
• એન્ટિબોડી અને ગોઇટર. એન્ટિ-TPO પોઝિટિવ હોય કે થાઇરોઇડ ફૂલેલી હોય તો આગળ વધવાની શક્યતા વધુ છે.
• ગર્ભાવસ્થા કે બાળકનું આયોજન. બાળકના મગજના વિકાસ માટે થાઇરોઇડ હોર્મોન મહત્ત્વનો છે, એટલે ગર્ભવતી કે ગર્ભ રાખવાનો પ્રયત્ન કરતી સ્ત્રીઓની સારવાર વધુ સક્રિયતાથી થાય છે.

2019 ની BMJ માર્ગદર્શિકાએ સબક્લિનિકલ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમવાળા મોટા ભાગના પુખ્ત લોકો માટે રૂટિન સારવાર ન કરવાની સલાહ આપી હતી. પણ તેણે કહ્યું કે આ સલાહ ગર્ભ રાખવાનો પ્રયત્ન કરતી સ્ત્રીઓ કે TSH 20 થી વધુ હોય તેવા લોકોને લાગુ પડતી નથી, અને યુવાન પુખ્ત લોકો કે તીવ્ર લક્ષણોવાળા લોકોને કદાચ લાગુ ન પડે. બીજી સંસ્થાઓ દરેક કિસ્સો અલગ જોવાનું વલણ રાખે છે.

સારવાર શરૂ થાય તો તે શું હોય?

સારવાર લેવોથાયરોક્સિન છે, એ જ T4 હોર્મોન જે તમારી થાઇરોઇડ બનાવે છે. ભારતમાં તે સહેલાઈથી મળે છે અને યોગ્ય માત્રામાં સલામત છે. માત્રા ડૉક્ટર નક્કી કરે છે અને થોડાં અઠવાડિયાં પછી TSH તપાસે છે. હળવી સ્થિતિ માટે સારવાર શરૂ થાય તો ડૉક્ટરને પૂછવું યોગ્ય છે કે તેની સમીક્ષા ક્યારે થશે, અને શું તે આખી જિંદગી માટે છે.

સારવારની જરૂર ન હોય તો આગળ શું?

મોટા ભાગના લોકો પર ફક્ત નજર રખાય છે. ડૉક્ટર મોટે ભાગે દર 6 થી 12 મહિને TSH ફરી કરાવવાનું સૂચવે છે, કે લક્ષણો દેખાય તો વહેલું. ઘણા લોકો વર્ષો સુધી આ હળવા તબક્કામાં જ રહે છે, અને કેટલાકનું TSH સામાન્ય થઈ જાય છે.

હળવું વધેલું TSH ભાગ્યે જ ઘણું વધેલું વજન કે ખૂબ વાળ ખરવાનું કારણ હોય છે. આહાર, ઊંઘ, PCOS, આયર્નની ઉણપ કે વિટામિન B12 ની ઉણપ જેવાં બીજાં કારણો પણ જોવાં જોઈએ. વધુ માટે વાળ ખરવા અને થાઇરોઇડ વાંચો. ઊલટું પેટર્ન, એટલે ઓછું TSH, TSH ઓછું પણ T4 સામાન્ય લેખમાં સમજાવ્યું છે.

ફરી ટેસ્ટ કરાવતી વખતે તૈયારી કેવી રીતે કરવી તે શું થાઇરોઇડ ટેસ્ટ પહેલાં ઉપવાસ કરવો પડે? લેખમાં, અને થાઇરોઇડ તથા વજનનો સંબંધ શું થાઇરોઇડથી વજન વધે? લેખમાં સમજાવ્યો છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• ટેસ્ટ ક્યારે ફરી કરાવવો, અને દિવસના કયા સમયે?
• શું મારે એન્ટિ-TPO એન્ટિબોડી તપાસાવવી જોઈએ?
• શું મારું TSH કે મારી પરિસ્થિતિ સારવાર વિચારવા જેટલી છે?
• હું ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન કરું છું. શું તેનાથી યોજના બદલાય?

TSH બદલાતું રહે, કે આંકડા તમને જેવું લાગે છે તેની સાથે મેળ ન ખાય, તો એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ મદદ કરી શકે છે. એપોઇન્ટમેન્ટ લો.