શું થાઇરોઇડથી વજન વધે?

“ડૉક્ટર, મને લાગે છે કે મારું વજન થાઇરોઇડને કારણે વધ્યું છે.” એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટના ક્લિનિકમાં આ વાક્ય ખૂબ સંભળાય છે. ક્યારેક તેમાં થોડું સત્ય હોય છે. પણ ઘણી વાર થાઇરોઇડ આખી વાર્તાનો નાનો ભાગ જ હોય છે. આ લેખ સમજાવે છે કે થાઇરોઇડ વજન પર કેટલી અસર કરે છે, સારવારથી શું બદલાય છે, અને વજન વધવાનાં બીજાં કયાં કારણો તપાસવાં જોઈએ. થાઇરોઇડ વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ થાઇરોઇડ વિભાગમાં છે.

થાઇરોઇડ વજન પર કેવી અસર કરે છે?

થાઇરોઇડ હોર્મોન શરીરના મેટાબોલિઝમની ગતિ નક્કી કરે છે, એટલે કે શરીર કેટલી ઝડપથી ઊર્જા વાપરે છે. થાઇરોઇડ ઓછી સક્રિય હોય (હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ), ત્યારે શરીર થોડી ઓછી કેલરી વાપરે છે, અને વધુ મીઠું અને પાણી પોતાની અંદર રોકી રાખે છે. એટલે જ સારવાર વગરની ઓછી સક્રિય થાઇરોઇડવાળા લોકો ઘણી વાર ફૂલેલા દેખાય છે, ખાસ કરીને આંખોની આસપાસ.

વસ્તી પરના મોટા અભ્યાસો બતાવે છે કે થાઇરોઇડના કામમાં નાના ફરક પણ શરીરના વજનમાં નાના ફરક સાથે જોડાયેલા છે. ધ્યાન આપો: નાના ફરક. થાઇરોઇડ વજનને થોડું આમતેમ કરી શકે છે, પણ તે મોટા ફેરફારનું મુખ્ય કારણ ભાગ્યે જ હોય છે.

થાઇરોઇડ કેટલા વજનનું કારણ બની શકે?

સામાન્ય રીતે થોડા કિલો જ. જ્યારે TSH વધારે અને T4 ઓછું હોય, જેને ઓવર્ટ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ કહે છે, ત્યારે વધારાના વજનનો મોટો ભાગ પાણી હોય છે, ચરબી નહીં. આ સ્થિતિ વિશે વધુ હાઇપોથાઇરોઇડિઝમના પાના પર છે.

TSH થોડું વધારે હોય પણ T4 સામાન્ય હોય, એટલે કે હળવો (સબક્લિનિકલ) હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ, તો તે સામાન્ય રીતે બહુ ઓછા વજન વધારાને સમજાવે છે. આ પેટર્ન TSH વધારે પણ T4 સામાન્ય લેખમાં સમજાવી છે.

એટલે જો છેલ્લાં વર્ષોમાં ઘણું વજન વધ્યું હોય, અને રિપોર્ટમાં ફક્ત હળવો ફરક હોય, તો ફક્ત થાઇરોઇડને દોષ આપવાથી સાચું કારણ ચૂકી જવાય છે.

શું થાઇરોઇડની સારવારથી વજન ઘટશે?

સારવારથી સામાન્ય રીતે થોડો ફેરફાર આવે છે, મોટે ભાગે શરીરમાં રોકાયેલું પાણી નીકળી જવાથી. ચહેરા પરનો સોજો ઓછો થાય, અને થાક ઘટે તો હલનચલન વધારવું સહેલું બને. પણ સારવારથી સામાન્ય રીતે ઘણું વજન ઘટતું નથી.

એક મહત્ત્વની વાત: થાઇરોઇડની ગોળી ક્યારેય વજન ઘટાડવાની દવા તરીકે ન વાપરવી. શરીરને જરૂર કરતાં વધારે થાઇરોઇડ હોર્મોન મળે તો હૃદય પર ભાર આવે છે અને હાડકાં પાતળાં (નબળાં) થાય છે. ગોળીની માત્રા ફક્ત ડૉક્ટર નક્કી કરે, અને તે બ્લડ ટેસ્ટના આધારે થાય છે. વજન ઘટાડવા માટે માત્રા જાતે વધારવી જોખમી છે.

વજન વધવાનાં બીજાં કયાં કારણો હોઈ શકે?

તમારી થાઇરોઇડ સામાન્ય હોય, કે તેની સારવાર ચાલુ હોય અને રિપોર્ટ બરાબર હોય, તો ડૉક્ટર સાથે આ કારણો જુઓ:

• ખાવાની પદ્ધતિ. મેંદો, ખાંડ અને વધુ પડતા રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ, રાત્રે મોડું જમવું, અને ઓછું હલનચલન.
• ઊંઘ. ઓછી ઊંઘ, કે ઊંઘમાં શ્વાસ રોકાવો (સ્લીપ એપનિયા), જેમાં નસકોરાં અને દિવસે ઊંઘ આવવી સામાન્ય છે.
• દવાઓ. સ્ટેરોઇડ, ડિપ્રેશનની કેટલીક દવાઓ, ઇન્સ્યુલિન અને વાઈ (એપિલેપ્સી)ની કેટલીક દવાઓ. આમાંની કોઈ દવા જાતે બંધ ન કરો; ડૉક્ટર સાથે વાત કરો.
• સ્ત્રીઓમાં PCOS. અનિયમિત માસિક, ખીલ કે ચહેરા પર વધારે વાળ સાથે વજન વધે, તો PCOS વિચારવું જોઈએ. વધુ માટે PCOS નું પાનું જુઓ.
• ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ અને પ્રીડાયાબિટીસ, જે ભારતીયોમાં ખૂબ સામાન્ય છે. વાંચો: પ્રીડાયાબિટીસનો અર્થ શું.
• ભાગ્યે જ, કોર્ટિસોલ હોર્મોનનો વધારો (કુશિંગ સિન્ડ્રોમ). બ્લડ પ્રેશર ખૂબ વધે, સહેજમાં ચામડી પર ડાઘ પડે, જાંબલી સ્ટ્રેચ માર્ક્સ દેખાય કે સ્નાયુ નબળા પડે, તો ડૉક્ટરને જણાવો.

થાઇરોઇડ સામાન્ય છે, પણ હજી સારું નથી લાગતું તો?

ઘણા લોકોના થાઇરોઇડ ટેસ્ટ સામાન્ય હોય છે, છતાં થાક, વજન કે બીજાં લક્ષણો ચાલુ રહે છે. આવી સ્થિતિમાં શું તપાસવું તે થાઇરોઇડ ટેસ્ટ સામાન્ય, છતાં લક્ષણો લેખમાં સમજાવ્યું છે.

તમારું વજન તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી છે કે નહીં તે સમજવા ભારતીયો માટે BMI અને કમરનું માપ અને આરોગ્યનું જોખમ વાંચો.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારા થાઇરોઇડના રિપોર્ટ શું બતાવે છે, અને શું તે મારા વજન વધારાને સમજાવે છે?
• મારી થાઇરોઇડની સારવાર બરાબર છે કે નહીં, તે આપણે કેવી રીતે જાણીશું?
• મારી કોઈ દવા વજન વધારતી હોઈ શકે?
• શું મારે શુગર, PCOS કે બીજા હોર્મોનના ટેસ્ટ કરાવવા જોઈએ?

વજન વધવાનું કારણ સ્પષ્ટ ન હોય, તો તમારા રિપોર્ટ સાથે એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટને મળો. એપોઇન્ટમેન્ટ લો.