પ્રીડાયાબિટીસ: તેનો અર્થ શું અને તમે શું કરી શકો

“તમને પ્રીડાયાબિટીસ છે” એવું સાંભળીને મૂંઝવણ થાય તે સ્વાભાવિક છે. તમને ડાયાબિટીસ નથી, છતાં ડૉક્ટર ચિંતા કરે છે. તેને એક વહેલી ચેતવણી તરીકે જોવું સૌથી સરળ છે. તમારું શરીર શુગરને સામાન્ય રેન્જમાં રાખવા માટે મથવા લાગ્યું છે, અને આ જ તબક્કે કરેલા ફેરફાર સૌથી વધુ ફરક પાડે છે. ડાયાબિટીસ વિશે વધુ માહિતી ડાયાબિટીસ વિભાગમાં અને ડાયાબિટીસના પાના પર છે.

પ્રીડાયાબિટીસ ક્યારે ગણાય?

નીચેનામાંથી કોઈ પણ એક આંકડો વચ્ચેની રેન્જમાં હોય તો પ્રીડાયાબિટીસનું નિદાન થાય છે (શુગરના આંકડા mg/dL માં):

• HbA1c 5.7% થી 6.4%
• ઉપવાસની શુગર 100 થી 125 (ઇમ્પેર્ડ ફાસ્ટિંગ ગ્લુકોઝ)
• ગ્લુકોઝ ટૉલરન્સ ટેસ્ટમાં બે કલાકની શુગર 140 થી 199 (ઇમ્પેર્ડ ગ્લુકોઝ ટૉલરન્સ)

આ રેન્જથી ઉપર ડાયાબિટીસ ગણાય છે. દરેક ટેસ્ટ કેવી રીતે થાય છે તે બ્લડ શુગરનું સામાન્ય સ્તર લેખમાં સમજાવ્યું છે. કેટલાક ભારતીય રિપોર્ટમાં ઉપવાસની મર્યાદા 110 લખેલી હોય છે. તે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ની પસંદગીની મર્યાદા છે.

ભારતમાં તે કેટલું સામાન્ય છે?

ખૂબ સામાન્ય. ICMR-INDIAB નામના રાષ્ટ્રીય સર્વેમાં આખા ભારતમાં એક લાખથી વધુ પુખ્ત વયના લોકોની તપાસ થઈ હતી. તેમાં લગભગ 15% પુખ્ત લોકોમાં પ્રીડાયાબિટીસ અને લગભગ 11% માં ડાયાબિટીસ જોવા મળ્યો. કેટલાંક રાજ્યોમાં ડાયાબિટીસ કરતાં પ્રીડાયાબિટીસવાળા લોકો વધારે હતા. તેનો અર્થ એ કે નવા ડાયાબિટીસનું મોટું મોજું હજી આવવાનું બાકી હોઈ શકે.

પ્રીડાયાબિટીસ શા માટે થાય છે?

મોટે ભાગે બે તકલીફ સાથે હોય છે. શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિનને બરાબર પ્રતિભાવ આપતા નથી (ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ), અને સ્વાદુપિંડ તેની ભરપાઈ કરવા જેટલું વધારાનું ઇન્સ્યુલિન બનાવી શકતું નથી. ભારતમાં સામાન્ય કારણો:

• કમરની આસપાસની વધારાની ચરબી, ભલે BMI “સામાન્ય” હોય. વધુ માટે કમરનું માપ અને સ્વાસ્થ્ય જોખમ અને ભારતીયો માટે BMI વાંચો.
• ઓછી શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને લાંબા કલાકો બેસી રહેવું
• મેંદો, સફેદ ચોખા, ખાંડ અને તળેલા નાસ્તા વધારે હોય તેવો આહાર
• ઓછી ઊંઘ અને તણાવ
• કુટુંબમાં ડાયાબિટીસ
• અગાઉ ગર્ભાવસ્થામાં ડાયાબિટીસ (જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ) કે PCOS

શું મને ચોક્કસ ડાયાબિટીસ થશે?

ના. પ્રીડાયાબિટીસ જોખમ વધારે છે, પણ તે નક્કી થયેલો રસ્તો નથી. કેટલાક લોકો વર્ષો સુધી પ્રીડાયાબિટીસની રેન્જમાં જ રહે છે, અને કેટલાકના આંકડા સામાન્ય થઈ જાય છે. ઉપવાસની અને ગ્લુકોઝ પછીની બંને શુગર વધારે હોય, HbA1c 6.4% ની નજીક હોય, કે ઘણાં જોખમી પરિબળો હોય તો જોખમ વધુ હોય છે.

પ્રીડાયાબિટીસ ફક્ત ડાયાબિટીસ માટે જ મહત્ત્વનું નથી. તેની સાથે ઘણી વાર હાઈ બ્લડ પ્રેશર, અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ અને ફેટી લિવર હોય છે, જે મળીને હૃદયરોગનું જોખમ વધારે છે.

શું મદદરૂપ સાબિત થયું છે?

બે મોટા અભ્યાસોએ પ્રીડાયાબિટીસની સારવાર વિશેની સમજ બદલી નાખી:

• અમેરિકાના ડાયાબિટીસ પ્રિવેન્શન પ્રોગ્રામ માં, લગભગ 7% વજન ઘટાડવાનું અને અઠવાડિયે 150 મિનિટ ઝડપી ચાલવા જેવી પ્રવૃત્તિનું લક્ષ્ય રાખતા વ્યવસ્થિત જીવનશૈલી કાર્યક્રમથી લગભગ ત્રણ વર્ષમાં ડાયાબિટીસ થવાની શક્યતા અડધાથી પણ વધુ ઘટી.
• ઇન્ડિયન ડાયાબિટીસ પ્રિવેન્શન પ્રોગ્રામ માં ઇમ્પેર્ડ ગ્લુકોઝ ટૉલરન્સવાળા ભારતીય પુખ્ત લોકોમાં પણ જીવનશૈલીના ફેરફાર કામ કર્યા, ભલે તેમાંના ઘણાનું વજન બહુ વધારે ન હતું.

વ્યવહારમાં સૌથી વધુ મદદ કરતાં પગલાં:

• વધુ હલનચલન કરો. મોટા ભાગના દિવસોમાં નિયમિત ઝડપી ચાલવાનું કે બીજી પ્રવૃત્તિ કરો, અને અઠવાડિયામાં બે-એક વાર સ્નાયુ મજબૂત કરતી કસરત ઉમેરો. લાંબો સમય બેસી રહેવાનું ટૂંકી લટારથી તોડો.
• થાળી સુધારો. અડધી થાળી શાકભાજીથી ભરો, દાળ, ઈંડાં, પનીર, માછલી કે ચિકન જેવો પ્રોટીનનો સ્રોત ઉમેરો, અને સફેદ ભાત, મેંદો, મીઠાઈ અને મીઠાં પીણાં ઓછાં કરો. દિવાળી કે લગ્નની સીઝનમાં મીઠાઈ અને ફરસાણ વધી જાય ત્યારે આ ખાસ ધ્યાનમાં રાખવું.
• વજન વધારે હોય તો થોડું ઘટાડો. શરીરના વજનના 5% થી 7% જેટલો ઘટાડો પણ મદદ કરે છે.
• સારી ઊંઘ લો અને તણાવ સંભાળો.
• ધૂમ્રપાન બંધ કરો, કારણ કે તે ડાયાબિટીસ અને હૃદયનું જોખમ વધારે છે.

શું મારે દવાની જરૂર પડશે?

ઘણા લોકો ફક્ત જીવનશૈલીના ફેરફારથી સારું કરે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં ડૉક્ટર મેટફોર્મિનની ચર્ચા કરી શકે છે. બંને અભ્યાસમાં મેટફોર્મિનથી પણ ડાયાબિટીસનું જોખમ ઘટ્યું હતું, જોકે અમેરિકાના અભ્યાસમાં જીવનશૈલીના ફેરફાર કરતાં ઓછું. તે મોટે ભાગે યુવાન પુખ્ત લોકો, મેદસ્વિતાવાળા લોકો કે અગાઉ જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ થયો હોય તેવી સ્ત્રીઓ માટે વિચારાય છે. મેદસ્વિતા હોય તો ડૉક્ટર વજન ઘટાડવાની દવાઓ વિશે પણ વાત કરી શકે છે. આ નિર્ણયો ડૉક્ટર સાથે મળીને લેવાના છે, જાતે નહીં.

કેટલી વાર ટેસ્ટ કરાવવો?

પ્રીડાયાબિટીસ હોય તો મોટા ભાગની માર્ગદર્શિકાઓ ઓછામાં ઓછું વર્ષમાં એક વાર શુગર કે HbA1c તપાસવાનું સૂચવે છે. ડૉક્ટર બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અને લિવરના ટેસ્ટ પણ કરાવી શકે છે.

શું આંકડા પાછા સામાન્ય થઈ શકે?

ઘણી વાર હા. ઘણા લોકો વજન ઘટાડીને અને પ્રવૃત્તિ વધારીને પોતાના આંકડા પાછા સામાન્ય રેન્જમાં લાવે છે. ડાયાબિટીસ થાય તે પહેલાંનો આ સમય પગલાં લેવા માટે ખૂબ મહત્ત્વનો છે. તમને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ થઈ ગયો હોય તો ડાયાબિટીસ રેમિશન વિશે વાંચો.

HbA1c ની રેન્જ અને તે ક્યારે ગેરમાર્ગે દોરી શકે, તે HbA1c ટેસ્ટનો અર્થ લેખમાં સમજાવ્યું છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• કયા ટેસ્ટમાં પ્રીડાયાબિટીસ આવ્યું, અને શું તે ફરી કરાવવો જોઈએ?
• મને ડાયાબિટીસ થવાનું મારું પોતાનું જોખમ કેટલું છે?
• કેટલું વજન ઘટાડવું અને કેટલી પ્રવૃત્તિ મને સૌથી વધુ મદદ કરશે?
• શું મારે બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અને ફેટી લિવરની તપાસ પણ કરાવવી જોઈએ?

તમારા માટેની યોજના બનાવવી હોય તો એપોઇન્ટમેન્ટ લો.