શું ડાયાબિટીસ જતો રહી શકે? ડાયાબિટીસ રેમિશનની હકીકત

થોડાં અઠવાડિયાંમાં ડાયાબિટીસ ભગાડી દેવાનું વચન આપતી જાહેરાતો તમે જોઈ હશે. સાચો જવાબ મોટા ભાગના લોકોની ધારણા કરતાં વધુ આશાસ્પદ છે, અને સાથે એ જાહેરાતો કરતાં વધુ સાવચેત પણ. ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસવાળા ઘણા લોકો એવા તબક્કે પહોંચી શકે છે જ્યાં ડાયાબિટીસની કોઈ દવા વગર શુગર સામાન્ય રેન્જમાં રહે. ડૉક્ટરો તેને રેમિશન કહે છે. આ શબ્દ શા માટે વપરાય છે તે સમજવું મહત્ત્વનું છે. ડાયાબિટીસ વિશેની બીજી માહિતી ડાયાબિટીસ વિભાગમાં અને ડાયાબિટીસના પાના પર છે.

ડૉક્ટરો “રેમિશન” શબ્દ કેમ વાપરે છે?

“ડાયાબિટીસ ગયો” એવું કહેવું કાયમી લાગે છે, જાણે હવે ક્યારેય તેના વિશે વિચારવાની જરૂર જ નથી. હકીકતમાં એવું થતું નથી. રેમિશન એટલે ડાયાબિટીસની કોઈ દવા વગર શુગર સામાન્ય રેન્જમાં રહેવી. તેનો અર્થ એ નથી કે ડાયાબિટીસ કાયમ માટે ગયો: તે પાછો આવી શકે છે.

ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ લાંબા ગાળાની સ્થિતિ છે. જે બાબતોને કારણે તે પહેલી વાર દેખાયો હતો, જેમ કે તમારાં જનીન, લિવર અને સ્વાદુપિંડમાં જમા થયેલી ચરબી અને કુટુંબનો ઇતિહાસ, તે શુગર સામાન્ય હોય ત્યારે પણ હાજર જ હોય છે. વજન પાછું વધે કે આદતો ઢીલી પડે તો શુગર મોટે ભાગે ફરી વધે છે.

2021 માં અમેરિકન ડાયાબિટીસ એસોસિએશન, યુરોપિયન એસોસિએશન ફોર ધ સ્ટડી ઑફ ડાયાબિટીસ, ડાયાબિટીસ UK અને એન્ડોક્રાઇન સોસાયટી જેવી મોટી સંસ્થાઓ એક જ શબ્દ પર સહમત થઈ: રેમિશન. રોગ શાંત છે, પણ જોખમ હજી છે, એટલે તપાસ ચાલુ રાખવાની છે. જે લોકો માની લે કે ડાયાબિટીસ કાયમ માટે ગયો, તેઓ ઘણી વાર ફોલો-અપ બંધ કરી દે છે, અને ત્યારે જ જટિલતાઓ ધ્યાન બહાર વધી શકે છે.

રેમિશન ક્યારે ગણાય?

આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાખ્યા સરળ છે:

• તમારું HbA1c 6.5% થી ઓછું હોય.
• ડૉક્ટરે ડાયાબિટીસની બધી દવાઓ બંધ કર્યા પછી ઓછામાં ઓછા ત્રણ મહિના સુધી તે એટલું જ રહે.
• તે ત્યાં જ રહે છે તેની ખાતરી કરવા તપાસ ચાલુ રહે, મોટે ભાગે વર્ષમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર HbA1c.

ડાયાબિટીસની કોઈ પણ દવા ચાલુ હોય, ભલે નાની, તો તેને સારો કાબૂ કહેવાય, રેમિશન નહીં. એ પણ સારું પરિણામ છે, બસ જુદું.

કોને રેમિશનની શક્યતા વધુ?

રેમિશન મુખ્યત્વે ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ માં શક્ય છે. શક્યતા વધુ હોય જો:

• નિદાન તાજેતરમાં, આદર્શ રીતે છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં, થયું હોય.
• વજન વધારે હોય, ખાસ કરીને કમરની આસપાસ.
• ફેટી લિવર હોય.
• સ્વાદુપિંડ હજી સારા પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિન બનાવતું હોય.
• ઇન્સ્યુલિન હજી શરૂ ન થયું હોય, અથવા થોડા સમય માટે જ જરૂર પડી હોય.

સ્ટીરોઇડ દવાઓથી થયેલો ડાયાબિટીસ કે જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ જેવી કેટલીક સ્થિતિમાં કારણ દૂર થતાં શુગર સુધરે છે, પણ તેને આ અર્થમાં રેમિશન કહેવાતું નથી, અને બંનેમાં આગળ જતાં ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસનું જોખમ વધુ રહે છે.

ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ માં રેમિશન શક્ય નથી, કારણ કે ત્યાં રોગપ્રતિકારક શક્તિએ ઇન્સ્યુલિન બનાવતા કોષો નષ્ટ કરી દીધા હોય છે. MODY જેવા મોટા ભાગના વારસાગત પ્રકારોમાં કે સ્વાદુપિંડને નુકસાનથી થયેલા ડાયાબિટીસમાં પણ તેની અપેક્ષા નથી. ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસવાળી વ્યક્તિનું ઇન્સ્યુલિન કોઈ છોડાવવાની વાત કરે, તો તે જોખમી છે.

ઘણા ભારતીયોને પશ્ચિમના લોકો કરતાં ઓછા વજને ડાયાબિટીસ થાય છે, કારણ કે આપણામાં ચરબી પેટની આસપાસ અને લિવરમાં જમા થવાનું વલણ હોય છે. એટલે ફક્ત વજન કરતાં કમરનું માપ ઘણી વાર વધુ ઉપયોગી છે. વધુ માટે કમરનું માપ અને સ્વાસ્થ્ય જોખમ વાંચો.

લોકો રેમિશન સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે?

લગભગ દરેક રસ્તામાં સામાન્ય બાબત છે વજન ઘટાડવું, ખાસ કરીને લિવર અને સ્વાદુપિંડની ચરબી. એ ચરબી ઘટે ત્યારે સ્વાદુપિંડ ઘણી વાર ફરી સારું કામ કરવા લાગે છે. ડૉક્ટર જે મુખ્ય રસ્તાની ચર્ચા કરી શકે:

• આહાર અને પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર, વ્યવસ્થિત રીતે અને સહાય સાથે.
• ઓછી કેલરીવાળા મીલ-રિપ્લેસમેન્ટ કાર્યક્રમ, તબીબી ટીમની દેખરેખ હેઠળ, પછી ધીમે ધીમે સામાન્ય ખોરાક પર પાછા આવવું.
• ડૉક્ટરે લખેલી વજન ઘટાડવાની દવાઓ. GLP-1 જૂથની નવી દવાઓ સીધી શુગર પણ ઘટાડે છે, એટલે તે ચાલુ હોય ત્યાં સુધી તેને રેમિશન નહીં પણ કાબૂ ગણાય. વધુ માટે વજન ઘટાડવાની દવાઓ કોણે વિચારવી વાંચો.
• બેરિયાટ્રિક (વજન ઘટાડવાની) સર્જરી, નોંધપાત્ર મેદસ્વિતાવાળા લોકો માટે.
• નિદાન પછી તરત, પસંદ કરેલા લોકોમાં, સ્વાદુપિંડને આરામ આપવા ઇન્સ્યુલિનનો ટૂંકો સઘન કોર્સ. આ નિર્ણય અને દેખરેખ નિષ્ણાત કરે છે.

રેમિશનમાં છો કે નહીં તે “ચકાસવા” ડાયાબિટીસની દવાઓ જાતે ક્યારેય બંધ ન કરો. અચાનક બંધ કરવાથી શુગર ખૂબ વધી શકે છે. કોઈ પણ ઘટાડો ડૉક્ટર સાથે, શુગર તપાસતાં તપાસતાં, આયોજનપૂર્વક જ થવો જોઈએ.

અભ્યાસો શું બતાવે છે?

આ વિષયનો જાણીતો અભ્યાસ UK નો DiRECT છે. છ વર્ષથી ઓછા સમયથી ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસવાળા લોકોએ દેખરેખ હેઠળ મીલ-રિપ્લેસમેન્ટ કાર્યક્રમ અને પછી લાંબા ગાળાની સહાય લીધી. એક વર્ષ પછી લગભગ અડધા લોકો રેમિશનમાં હતા. બે વર્ષ પછી ત્રીજા ભાગથી થોડા વધુ હજી રેમિશનમાં હતા.

2024 માં પ્રકાશિત પાંચ વર્ષનું ફોલો-અપ વાર્તાનો પ્રામાણિક ભાગ છે. સહાય ચાલુ રાખનારામાંથી પાંચ વર્ષે ફક્ત આઠમાંથી એક જેટલા જ રેમિશનમાં હતા, જોકે સરખામણી જૂથ કરતાં તેમની શુગર હજી સારી હતી અને ગંભીર તકલીફો ઓછી હતી. રેમિશન સાચું છે, પણ ત્યાં ટકી રહેવું અઘરું છે અને સતત મદદ માગે છે.

ફાયદા અને મર્યાદાઓ

રેમિશન સુધી, કે તેની નજીક પણ, પહોંચો તો હૃદય, કિડની, આંખ અને ચેતાની તકલીફોનું જોખમ ઘટી શકે, ઓછી દવા અને ઓછા ટેસ્ટની જરૂર પડે, અને વધુ સ્ફૂર્તિ લાગે. સંપૂર્ણ રેમિશન ન આવે તો પણ રસ્તામાં ઘટેલું વજન બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અને ફેટી લિવર સુધારે છે.

પણ ધ્યાનમાં રાખો:

• તે પાછો આવી શકે છે. સૌથી સામાન્ય કારણ વજન ફરી વધવું છે.
• આખી જિંદગી પ્રયત્ન જોઈએ. રેમિશન એક સફર છે, એક વારની ઘટના નહીં.
• ખોટાં વચનોથી સાવધ રહો. કોઈ જાદુઈ પ્રોડક્ટ, જડીબુટ્ટીનો પાઉડર કે ટૂંકો કાર્યક્રમ ડાયાબિટીસ કાયમ માટે કાઢી શકતો નથી. પૅકેજ વેચીને દવાઓ બંધ કરવાનું કહે તેવા કોઈથી પણ સાવચેત રહો.
• જટિલતાઓની તપાસ ચાલુ રહે. રેમિશનમાં પણ આંખ, કિડની અને પગની તપાસ ચાલુ રહે છે, કારણ કે રેમિશન પહેલાંનાં વધારે શુગરનાં વર્ષો પણ ગણાય છે.

રેમિશન HbA1c થી માપવામાં આવે છે; આ ટેસ્ટ વિશે HbA1c ટેસ્ટનો અર્થ લેખમાં વાંચો.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મને કેટલા સમયથી ડાયાબિટીસ છે તે જોતાં, શું રેમિશન મારા માટે શક્ય છે?
• મને કયા પ્રકારનો ડાયાબિટીસ છે? શું તે ચોક્કસ ટાઇપ 2 છે?
• કેટલું વજન ઘટાડવાથી મારા માટે ખરો ફરક પડશે?
• આહાર, દવા કે સર્જરી, મારા માટે કયો રસ્તો યોગ્ય છે?
• શુગર સુધરે તો આપણે દવાઓ સલામત રીતે કેવી રીતે ઘટાડીશું?

વિગતવાર યોજના જોઈતી હોય તો એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તમારા ડાયાબિટીસનો પ્રકાર, ઇન્સ્યુલિનનો ભંડાર અને વિકલ્પો તપાસી શકે છે. એપોઇન્ટમેન્ટ લો.