વજન ઘટાડવાની દવાઓ કોણે વિચારવી જોઈએ?

સેમાગ્લુટાઇડ અને ટિર્ઝેપાટાઇડ ભારતમાં બહોળી રીતે મળવા લાગ્યા ત્યારથી ઘણા લોકો પૂછે છે કે શું તેમણે આમાંની કોઈ દવા લેવી જોઈએ. જેમને સ્પષ્ટ ફાયદો થાય તેવા કેટલાક લોકો ડર કે ખોટી માન્યતાને કારણે અચકાય છે. બીજા કેટલાક, જેમને તેની જરૂર નથી, ઝડપી પરિણામ માટે તે ઇચ્છે છે. આ લેખ સમજાવે છે કે ડૉક્ટરો સામાન્ય રીતે કેવી રીતે નિર્ણય લે છે. તે ડૉક્ટર સાથેની વાતચીત માટેની માર્ગદર્શિકા છે, તેનો વિકલ્પ નથી. મેદસ્વિતા વિશેની બીજી માહિતી મેદસ્વિતા વિભાગમાં અને મેદસ્વિતાના પાના પર છે.

વજન ઘટાડવાની દવાઓ શેના માટે છે?

ધ્યેય સારું સ્વાસ્થ્ય છે, વજનકાંટા પરનો આંકડો નહીં. આ દવાઓ એવા લોકો માટે છે જેમની શરીરની વધારાની ચરબી તેમના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન કરે છે, કે કરે તેવી ઘણી શક્યતા છે. વજન સિવાયના ફાયદામાં ઓછી શુગર, ઓછું બ્લડ પ્રેશર અને લિવરની ઓછી ચરબી, સ્લીપ એપ્નિયા અને ઘૂંટણના દુખાવામાં સુધારો, અને હૃદયરોગવાળા લોકોમાં સેમાગ્લુટાઇડથી ઓછા હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

ભારતીય માપદંડ શું છે?

એન્ડોક્રાઇન સોસાયટી ઑફ ઇન્ડિયાની 2025 ની માર્ગદર્શિકા સૂચવે છે કે આવા પુખ્ત લોકો માટે દવાઓ વિચારી શકાય:

• BMI 27 થી વધુ, અથવા
• BMI 25 થી વધુ અને સાથે વજન સંબંધિત ઓછામાં ઓછી એક સ્થિતિ, જેમ કે ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ કે ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ સ્લીપ એપ્નિયા.

આ આંકડા પશ્ચિમી માર્ગદર્શિકાઓ કરતાં ઓછા છે, કારણ કે ભારતીયોમાં આ તકલીફો ઓછા વજને થાય છે. મર્યાદા કેમ જુદી છે તે ભારતીયો માટે BMI લેખમાં સમજાવ્યું છે.

2025 ના લૅન્સેટ કમિશન અને સુધારેલી ભારતીય વ્યાખ્યા સહિતનાં નવાં માળખાં એથી પણ આગળ જાય છે. તેઓ BMI ઉપરાંત કમરના માપને, અને વધારાની ચરબી પહેલેથી અંગો કે રોજિંદા જીવનને અસર કરે છે કે નહીં તેને પણ જોવાનું સૂચવે છે. આવી “ક્લિનિકલ મેદસ્વિતા” વાળા લોકોને સમયસર સારવાર માટે પ્રાથમિકતા અપાય છે. વધુ માટે કમરનું માપ અને સ્વાસ્થ્ય જોખમ વાંચો.

કોને ફાયદો થવાની શક્યતા વધુ?

કોઈ વ્યક્તિમાં આમાંનું કંઈ હોય ત્યારે ડૉક્ટર દવાઓની ચર્ચા કરે તેવી શક્યતા વધુ છે:

• વધારે વજન સાથે ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ કે પ્રીડાયાબિટીસ
• ફેટી લિવરની બીમારી
• હૃદયરોગ, કે કાબૂમાં લેવું અઘરું હોય તેવું હાઈ બ્લડ પ્રેશર
• સ્લીપ એપ્નિયા
• વજનથી વધતો ઘૂંટણ કે થાપાનો સંધિવા
• વજન વધવા સાથે PCOS
• સાચા, લાંબા ગાળાના જીવનશૈલીના પ્રયત્નો છતાં વારંવાર પાછું વધતું વજન

શું પહેલાં આહાર અને કસરત અજમાવવાં પડે?

જીવનશૈલીના ફેરફાર હંમેશાં યોજનાનો ભાગ છે, દવા સાથે કે વગર. દવાઓ સારા ખોરાક, પ્રવૃત્તિ અને ઊંઘની ઉપર ઉમેરાય ત્યારે વધુ અસરકારક રીતે કામ કરે છે, તેની જગ્યાએ નહીં. ઘણા લોકો ડૉક્ટર પાસે આવે તે પહેલાં વર્ષો સુધી ખૂબ પ્રયત્ન કરી ચૂક્યા હોય છે. તમે શું અજમાવ્યું અને શું આડે આવ્યું, તે ડૉક્ટર પૂછશે.

કોણે ટાળવી કે સાવચેતી રાખવી?

આ દવાઓ સામાન્ય રીતે આવા લોકોમાં ટાળવામાં આવે છે કે ખૂબ કાળજીથી વપરાય છે:

• ગર્ભવતી, ગર્ભ રાખવાનો પ્રયત્ન કરતી કે સ્તનપાન કરાવતી સ્ત્રીઓ
• જેમને પોતાને કે કુટુંબમાં મેડ્યુલરી થાઇરોઇડ કેન્સર કે MEN2, એક ભાગ્યે જ થતી વારસાગત સ્થિતિ, હોય
• જેમને અગાઉ પેન્ક્રિયાટાઇટિસ થયો હોય
• જેમને પિત્તાશયની સક્રિય બીમારી કે ગેસ્ટ્રોપેરેસિસ જેવી પેટની ગંભીર તકલીફ હોય
• જેમને ખાવાની વિકૃતિ હોય, કે જેમનું વજન સામાન્ય કે ઓછું હોય
• જેમની ડાયાબિટીસથી થયેલી આંખની બીમારી ની તાજેતરમાં તપાસ ન થઈ હોય, કારણ કે શુગર ઝડપથી ઘટવાથી તે થોડા સમય માટે બગડી શકે
• બાળકો અને કિશોરો, જેમને નિષ્ણાત મૂલ્યાંકનની જરૂર છે

ઇન્સ્યુલિન કે સલ્ફોનાઇલયુરિયા લેતા ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસવાળા લોકોમાં ઓછી શુગર અટકાવવા ડૉક્ટરે ડાયાબિટીસની દવાઓમાં ફેરફાર કરવો પડી શકે.

તબીબી મૂલ્યાંકનમાં શું થાય?

શરૂ કરતાં પહેલાં ડૉક્ટરો સામાન્ય રીતે:

• વજન, ઊંચાઈ, કમર અને બ્લડ પ્રેશર માપે છે
• શુગર કે HbA1c, કિડની અને લિવરના ટેસ્ટ, કોલેસ્ટ્રોલ અને ક્યારેક થાઇરોઇડ તપાસે છે
• ગર્ભાવસ્થાના આયોજન અને ગર્ભનિરોધ વિશે પૂછે છે
• બીજી દવાઓ, અગાઉનો પેન્ક્રિયાટાઇટિસ કે પથરી, અને કુટુંબનો ઇતિહાસ તપાસે છે
• સારવાર કેટલા મહિના ચાલી શકે તેની ચર્ચા કરે છે

વાસ્તવમાં શી અપેક્ષા રાખવી?

આડઅસરો ઓછી રાખવા ડૉક્ટર દવા ઓછી માત્રાથી શરૂ કરે છે અને તબક્કાવાર વધારે છે. વજન ઘણા મહિનાઓમાં ધીમે ધીમે ઘટે છે. મોટા ભાગના લોકોને લાંબા ગાળાની સારવારની જરૂર પડે છે, કારણ કે દવા બંધ થાય ત્યારે વજન પાછું વધવાનું વલણ હોય છે. આડઅસરો અને ડૉક્ટર તેને કેવી રીતે સંભાળે છે તે GLP-1 દવાઓની આડઅસરો લેખમાં સમજાવ્યું છે.

દવાઓ કેવી રીતે કામ કરે છે તે ભારતમાં GLP-1 દવાઓ લેખમાં, અને દવા બંધ કર્યા પછી શું થાય તે GLP-1 બંધ કરવી અને વજન પાછું વધવું લેખમાં સમજાવ્યું છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• શું હું માપદંડમાં આવું છું, અને મારા સ્વાસ્થ્ય માટે ધ્યેય શું છે?
• મારે આ દવાઓ ન લેવી જોઈએ તેવું કોઈ કારણ છે?
• મારે તે કેટલો સમય લેવી પડશે?
• તેની સાથે આહાર અને કસરતમાં કયા ફેરફાર કરવા?

તમે યોગ્ય ઉમેદવાર હોઈ શકો એવું લાગે, તો એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તમારું યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરી શકે છે. એપોઇન્ટમેન્ટ લો.