ભારતીયો માટે BMI: મર્યાદા 23 અને 25 શા માટે?

તમે કોઈ વેબસાઇટ પર BMI તપાસ્યું હોય, તો કદાચ તેણે 24 ને “સામાન્ય” કહ્યું હશે. ભારતીય પુખ્ત વ્યક્તિ માટે એ જ આંકડો વધારે વજનની રેન્જમાં આવે છે. આ ભૂલ નથી. ભારતીયોમાં ચરબી કેવી રીતે જમા થાય છે અને આપણને ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગ કેટલા વહેલા થાય છે, તેમાં ખરેખર ફરક છે. મેદસ્વિતા વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ મેદસ્વિતા વિભાગમાં છે.

BMI એટલે શું?

બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) તમારા વજનની ઊંચાઈ સાથે સરખામણી કરે છે. તે કિલોગ્રામમાં વજનને મીટરમાં ઊંચાઈના વર્ગથી ભાગીને મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 1.6 મીટર ઊંચી અને 64 કિલો વજનવાળી વ્યક્તિનું BMI 25 થાય.

BMI લોકપ્રિય છે કારણ કે તે ઝડપી અને મફત છે, અને તેના માટે ફક્ત વજનકાંટો અને માપપટ્ટી જોઈએ. આખી વસ્તીમાં જોખમ શોધવા માટે તે સારું કામ કરે છે. એક વ્યક્તિ માટે તે શરૂઆતનો મુદ્દો છે, નિદાન નહીં.

ભારતીયો માટે BMI ની મર્યાદા કઈ?

2009 માં પ્રકાશિત અને ત્યારથી બહોળી રીતે વપરાતી ભારતીય સર્વસંમતિ માર્ગદર્શિકા પુખ્ત લોકો માટે આ વર્ગો સૂચવે છે:

BMI	ભારતીય પુખ્ત લોકો માટે વર્ગ
18.5 થી ઓછું	ઓછું વજન
18.5 થી 22.9	સામાન્ય
23 થી 24.9	વધારે વજન
25 કે વધુ	મેદસ્વિતા

તેની સરખામણીમાં, પશ્ચિમના દેશોમાં વપરાતી વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ની સામાન્ય મર્યાદા વધારે વજન 25 થી અને મેદસ્વિતા 30 થી ગણે છે.

ભારતીય મર્યાદા ઓછી કેમ છે?

2004 માં WHO ના એક નિષ્ણાત જૂથે એશિયાની વસ્તીઓના આંકડા તપાસ્યા અને જોયું કે એકસરખા BMI એ ઘણા એશિયનોમાં યુરોપિયનો કરતાં વધુ શરીર-ચરબી અને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ તથા હૃદયરોગનું વધુ જોખમ હતું. ભારતીય અભ્યાસોમાં પણ આ જ જોવા મળ્યું છે. તેનાં ઘણાં કારણો સાથે મળે છે:

• એ જ વજને વધુ ચરબી. ભારતીયોમાં સ્નાયુ ઓછા અને ચરબી વધુ હોવાનું વલણ છે.
• પેટની વધુ ચરબી. ભારતીયો ઘણી વાર અંગો અને લિવરની આસપાસ ચરબી જમા કરે છે, ભલે તેઓ વધારે વજનવાળા ન દેખાય. આ વિસેરલ ચરબી ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ વધારે છે.
• વહેલો રોગ. ભારતમાં ડાયાબિટીસ, ફેટી લિવર અને હાર્ટ એટેક નાની ઉંમરે અને ઓછા વજને દેખાય છે.

મોટા રાષ્ટ્રીય ICMR-INDIAB સર્વેમાં જોવા મળ્યું કે મેદસ્વિતા, અને ખાસ કરીને પેટની મેદસ્વિતા, શહેરી અને ગ્રામીણ બંને ભારતમાં સામાન્ય છે.

BMI ની મર્યાદાઓ શું છે?

તમારું વજન શેનું બનેલું છે તે BMI જોઈ શકતું નથી:

• સ્નાયુ વિરુદ્ધ ચરબી. ખૂબ સ્નાયુવાળી વ્યક્તિનું BMI વધારાની ચરબી વગર પણ વધારે હોઈ શકે.
• ચરબી ક્યાં છે. એકસરખા BMI વાળા બે લોકોમાં પેટની ચરબી ઘણી જુદી હોઈ શકે.
• ઉંમર. મોટી ઉંમરે સ્નાયુ ઘટે છે, એટલે “સામાન્ય” BMI પાછળ વધારાની ચરબી છુપાઈ શકે.
• બાળકો અને ગર્ભાવસ્થા. પુખ્ત વયની મર્યાદા બાળકો અને કિશોરોને લાગુ પડતી નથી, જેમનું મૂલ્યાંકન ગ્રોથ ચાર્ટથી થાય છે, અને ગર્ભવતી સ્ત્રીઓને પણ નહીં.

એટલે જ ડૉક્ટરો કમરનું માપ અને કમર-ઊંચાઈનો ગુણોત્તર ઉમેરે છે. વધુ માટે કમરનું માપ અને સ્વાસ્થ્ય જોખમ વાંચો.

શું હજી BMI થી મેદસ્વિતાનું નિદાન થાય છે?

2025 ના લૅન્સેટ કમિશન અને 2025 ની સુધારેલી ભારતીય વ્યાખ્યા સહિતનાં નવાં માળખાં કહે છે કે એક વ્યક્તિમાં મેદસ્વિતાનું નિદાન ફક્ત BMI થી ન કરવું જોઈએ. તેઓ તેને કમરના માપ કે ચરબીના સીધા માપ સાથે જોડવાનું, અને વધારાની ચરબી સ્વાસ્થ્ય પર અસર કરે છે કે નહીં તે જોવાનું સૂચવે છે.

વ્યવહારમાં BMI હજી મહત્ત્વનું છે. વજન ઘટાડવાની દવાઓ કે સર્જરીથી કોને ફાયદો થઈ શકે તે નક્કી કરતી વખતે ભારતીય માર્ગદર્શિકાઓ બીજી બીમારીઓ સાથે BMI ની મર્યાદા પણ વાપરે છે. વધુ માટે વજન ઘટાડવાની દવાઓ કોણે વિચારવી વાંચો.

મારું BMI વધારે છે. હવે શું કરવું?

ગભરાશો નહીં, અને અચાનક ભારે ડાયેટિંગ પણ ન કરશો. સમજદાર આગલું પગલું:

• તમારી કમર માપો
• ડૉક્ટર સૂચવે તે મૂળભૂત ટેસ્ટ કરાવો, જેમ કે ઉપવાસની શુગર કે HbA1c, કોલેસ્ટ્રોલ, લિવરના ટેસ્ટ અને બ્લડ પ્રેશર
• ખોરાક, પ્રવૃત્તિ અને ઊંઘ માટે વાસ્તવિક યોજના વિશે ડૉક્ટર સાથે વાત કરો

5 થી 10 ટકા જેટલું સામાન્ય વજન ઘટાડવું પણ સ્વાસ્થ્યના ઘણા માપદંડો સુધારે છે.

શરીરના આકાર પર આધારિત માપદંડ વિશે બોડી રાઉન્ડનેસ ઇન્ડેક્સ (BRI) લેખ વાંચો.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• શું મારું BMI ચરબીને કારણે વધારે છે કે સ્નાયુને કારણે?
• મારી કમર કેટલી છે, અને શું તે તંદુરસ્ત રેન્જમાં છે?
• ડાયાબિટીસ, ફેટી લિવર અને હૃદયના જોખમ માટે મારે કયા ટેસ્ટ કરાવવા?
• મારા માટે વાસ્તવિક લક્ષ્યાંક શું છે?

વજન તમારા સ્વાસ્થ્ય પર અસર કરતું હોય, તો એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ મદદ કરી શકે છે. વધુ માટે મેદસ્વિતાનું પાનું જુઓ, કે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.