બોડી રાઉન્ડનેસ ઇન્ડેક્સ (BRI): શું BMI કરતાં સારો માપદંડ?

વર્ષોથી કોઈનું વજન વધારે છે કે નહીં તે જોવા બોડી માસ ઇન્ડેક્સ (BMI) વપરાય છે. પણ BMI ફક્ત વજન અને ઊંચાઈ જુએ છે. તે સ્નાયુ અને ચરબીનો ફરક પારખી શકતો નથી, કે થાપા પરની ચરબી અને પેટની અંદર ઊંડે રહેલી ચરબીનો ફરક પણ નહીં. બોડી રાઉન્ડનેસ ઇન્ડેક્સ (BRI) શરીરનો આકાર જોઈને વધુ સારું કામ કરવા બનાવાયો હતો. મેદસ્વિતા અને શરીરના માપ વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ મેદસ્વિતા વિભાગમાં છે.

બોડી રાઉન્ડનેસ ઇન્ડેક્સ એટલે શું?

BRI 2013 માં સંશોધકોની એક ટીમે રજૂ કર્યો હતો, જેમણે માનવ શરીરને એક અંડાકાર (ઇલિપ્સ) તરીકે કલ્પ્યું. પાતળી કમરવાળી ઊંચી વ્યક્તિ લાંબો, પાતળો અંડાકાર છે. પહોળી કમરવાળી ઓછી ઊંચાઈની વ્યક્તિ વધુ ગોળ અંડાકાર છે. આકાર જેટલો ગોળ, BRI એટલો વધારે.

તેનો હેતુ સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્ત્વની બે બાબતોનો અંદાજ મેળવવાનો હતો:

• શરીરની કુલ ચરબીની ટકાવારી.
• વિસેરલ ચરબી, એટલે લિવર, આંતરડાં અને બીજાં અંગોની આસપાસ જમા થયેલી ચરબી. પેટની અંદરની આ ઊંડી ચરબી સૌથી નુકસાનકારક છે. તે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ, ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ, ફેટી લિવર, વધેલા ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ અને હૃદયરોગ તરફ દોરી જાય છે.

BRI કેવી રીતે ગણાય?

તેના માટે ફક્ત બે માપ જોઈએ:

• કમરનું માપ, સૌથી નીચેની પાંસળી અને થાપાના હાડકાના ઉપરના છેડાની વચ્ચે, ધીમેથી શ્વાસ બહાર કાઢ્યા પછી.
• ઊંચાઈ.

બંને માપ એક જ એકમમાં, જેમ કે સેન્ટિમીટરમાં હોવાં જોઈએ. સૂત્ર મનમાં ગણી શકાય તેટલું સરળ નથી, એટલે કેલ્ક્યુલેટર ગણતરી કરે છે. વજન સૂત્રમાં બિલકુલ નથી, અને આ તેની એક ખૂબી છે. પુખ્ત લોકોમાં BRI સામાન્ય રીતે ખૂબ પાતળા લોકોમાં આશરે 1 થી લઈને ખૂબ ગોળ આકારવાળા લોકોમાં 10 થી ઉપર સુધી હોય છે. કમર માપવાની રીત કમરનું માપ અને આરોગ્યનું જોખમ લેખમાં વિગતે સમજાવી છે.

BRI ના આંકડાનો અર્થ શું?

BRI અને સ્વાસ્થ્ય પરના જાણીતા અભ્યાસમાં, લગભગ 33,000 અમેરિકન પુખ્ત લોકોને લગભગ દસ વર્ષ સુધી જોવામાં આવ્યા. તેમાં BRI અને કોઈ પણ કારણથી મૃત્યુના જોખમ વચ્ચે U-આકારનો સંબંધ જોવા મળ્યો:

BRI ની રેન્જ	વચ્ચેના જૂથની સરખામણીમાં જોખમ
3.4 થી ઓછો	આશરે 25 ટકા વધારે
4.5 થી 5.5	સૌથી ઓછું જોખમ (સરખામણીનું જૂથ)
6.9 કે વધુ	આશરે 49 ટકા વધારે

બે વાત ધ્યાન આપવા જેવી છે. પહેલી, વધારે BRI, એટલે ગોળ મધ્યભાગ, વધુ જોખમ સાથે જોડાયેલો હતો. બીજી, ખૂબ ઓછો BRI પણ વધુ જોખમ સાથે જોડાયેલો હતો. આનું કારણ કદાચ એ છે કે ખૂબ ઓછા આંકડા ઘણી વાર સારા સ્વાસ્થ્યને નહીં, પણ બીમારી, નબળાઈ કે નબળા પોષણને દર્શાવે છે. ઓછું હંમેશાં સારું નથી.

યાદ રાખો કે આ વસ્તી પરના અભ્યાસમાં જોવા મળેલા સંબંધ છે. BRI નો આંકડો એક વ્યક્તિ તરીકે તમારી સાથે શું થશે તેની આગાહી કરતો નથી.

શું BRI, BMI કરતાં સારો છે?

BRI ના કેટલાક સ્પષ્ટ ફાયદા છે:

• તે પેટની ચરબી પર ધ્યાન આપે છે, જે સ્વાસ્થ્યને નુકસાન કરતી બાબતની વધુ નજીક છે.
• સ્નાયુથી તે ઓછો ભ્રમમાં પડે છે. સ્નાયુબદ્ધ વ્યક્તિનો BMI વધારે હોઈ શકે, પણ BRI સામાન્ય.
• તેના માટે ફક્ત માપપટ્ટી જોઈએ, એટલે તે સસ્તો અને ઝડપી છે.

પણ તે સંપૂર્ણ માપદંડ નથી:

• તે પ્રમાણમાં નવો છે, એટલે BMI કરતાં તેના પર ઘણું ઓછું સંશોધન છે.
• કેટલાક શરીરના પ્રકારોમાં તે ચરબીનો ઓછો અંદાજ આપી શકે.
• માપવામાં થતી ભૂલની તેના પર વધુ અસર થાય છે, કારણ કે કમરના માપમાં થોડો ફેરફાર પણ પરિણામ બદલી નાખે છે.

શું BRI ભારતીયો માટે કામ કરે છે?

આ એક પ્રામાણિક ખામી છે. BRI પરનું મોટા ભાગનું સંશોધન અમેરિકન, યુરોપિયન અને ચીની વસ્તી પરથી આવે છે. ભારતીયો માટે હજી BRI ની કોઈ સર્વમાન્ય મર્યાદા નથી.

પશ્ચિમી વસ્તીની સરખામણીમાં ભારતીયો ઓછા વજને જ પેટની આસપાસ અને લિવરની અંદર વધુ ચરબી ધરાવે છે. એટલે જ ભારતીય ડૉક્ટરો BMI ની ઓછી મર્યાદા વાપરે છે. વાંચો: ભારતીયો માટે BMI. સિદ્ધાંતમાં, BRI જેવો આકાર આધારિત માપદંડ આપણને સારો લાગુ પડવો જોઈએ.

ભારતના રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સર્વેના ડેટા પરના 2026 ના એક અભ્યાસમાં જોવાયું કે શરીરના જુદા જુદા માપ ડાયાબિટીસ કેટલી સારી રીતે પકડી શકે છે. BRI એ BMI અને કમર-ઊંચાઈના ગુણોત્તર જેટલું જ કામ કર્યું, પણ તે સરળ કમર-ઊંચાઈના ગુણોત્તર કરતાં વધુ સારો નહોતો. ફક્ત કમરનું માપ તે બધા કરતાં થોડું વધુ સારું રહ્યું. એટલે ભારતીયો માટે કમરનાં સાદાં માપ ખૂબ ઉપયોગી રહે છે. સામાન્ય લક્ષ્ય તરીકે, કમર ઊંચાઈના અડધા કરતાં ઓછી હોય, એટલે કમર-ઊંચાઈનો ગુણોત્તર 0.5 થી ઓછો, તે સારું ગણાય.

તમારા BRI નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

BRI ને પાસ કે નાપાસના ગુણ તરીકે નહીં, પણ ઘણાં સાધનોમાંના એક તરીકે જુઓ:

• તમારો પોતાનો ફેરફાર જુઓ. દર થોડા મહિને એક જ રીતે કમર માપો. વજનકાંટો ખાસ ન ખસે તોય BRI ઘટે, તો તે પેટની ચરબી ઘટવાનું સારું ચિહ્ન છે.
• બીજા આંકડા સાથે વાપરો, જેમ કે BMI, કમરનું માપ, બ્લડ પ્રેશર, ફાસ્ટિંગ શુગર, HbA1c અને લિપિડ પ્રોફાઇલ.
• એક જ માપથી ગભરાશો નહીં. એક માપમાં એક-બે સેન્ટિમીટરની ભૂલ થઈ શકે.

BRI વધારે હોય, તો શુગર, બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અને લિવર તપાસાવવાનું તે સારું કારણ છે. પેટની ચરબી ઘટવાથી આ બધામાં સુધારો થાય છે, અને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસવાળા કેટલાક લોકોમાં રેમિશન પણ થઈ શકે છે, એટલે ડાયાબિટીસની દવાઓ વગર શુગર ડાયાબિટીસની રેન્જથી નીચે રહે. રેમિશનનો અર્થ ડાયાબિટીસ કાયમ માટે જતો રહ્યો એવો નથી. વાંચો: ડાયાબિટીસ રેમિશન.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારું વજન બરાબર લાગે છતાં, શું મારી કમરનું માપ મને જોખમમાં મૂકે છે?
• શું મારે ડાયાબિટીસ, ફેટી લિવર કે વધારે કોલેસ્ટ્રોલ માટે ટેસ્ટ કરાવવા જોઈએ?
• મારા માટે કમર કે વજનનું વાસ્તવિક લક્ષ્ય શું છે?
• શું વજન સંભાળવાના આયોજનબદ્ધ કાર્યક્રમ કે દવાથી મને ફાયદો થાય?

મેદસ્વિતા વિશે વધુ મેદસ્વિતાના પાના પર છે. સંપૂર્ણ તપાસ માટે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.