GLP-1 દવા બંધ કરીએ તો શું થાય? વજન પાછું વધવાની સમજ

આ સારવાર શરૂ કરતાં પહેલાં ઘણા લોકો સૌથી પહેલો પ્રશ્ન પૂછે છે: “શું આ આખી જિંદગી લેવું પડશે?” પ્રામાણિક જવાબ એ છે કે ઘણા લોકો માટે ફાયદો સારવાર ચાલે ત્યાં સુધી જ ટકે છે. આ દવાની કે વ્યક્તિની નિષ્ફળતા નથી. તે મેદસ્વિતાના લાંબા ગાળાની સ્થિતિ હોવાના સ્વભાવને દર્શાવે છે. પાયાની માહિતી માટે ભારતમાં GLP-1 દવાઓ વાંચો.

દવા બંધ કર્યા પછી અભ્યાસો શું બતાવે છે?

ત્રણ જાણીતા અભ્યાસોએ સીધો આ જ પ્રશ્ન તપાસ્યો.

STEP 1 એક્સટેન્શન (સેમાગ્લુટાઇડ). મેદસ્વિતાવાળા પુખ્ત લોકોએ 68 અઠવાડિયાં સાપ્તાહિક સેમાગ્લુટાઇડ લીધું અને શરીરનું સરેરાશ આશરે 17 ટકા વજન ઘટ્યું. પછી દવા અને અભ્યાસમાં અપાતો જીવનશૈલીનો સહકાર બંને બંધ કરાયાં. એક વર્ષ પછી, ઘટેલા વજનનો આશરે બે-તૃતીયાંશ ભાગ પાછો વધી ગયો હતો. બ્લડ પ્રેશર, કોલેસ્ટ્રોલ અને બ્લડ શુગરમાં થયેલા સુધારા પણ શરૂઆતની સ્થિતિ તરફ પાછા ગયા.

STEP 4 (સેમાગ્લુટાઇડ). બધાએ 20 અઠવાડિયાં સેમાગ્લુટાઇડ લીધું અને આશરે 10 ટકા વજન ઘટ્યું. પછી અડધા લોકોને, તેમને જાણ ન થાય એ રીતે, ડમી ઇન્જેક્શન પર ફેરવાયા. પછીનાં 48 અઠવાડિયાંમાં, દવા ચાલુ રાખનારાઓનું વધુ આશરે 8 ટકા વજન ઘટ્યું, જ્યારે ડમી પર ફેરવાયેલા લોકોનું આશરે 7 ટકા વજન પાછું વધ્યું.

SURMOUNT-4 (ટિર્ઝેપાટાઇડ). લોકોએ 36 અઠવાડિયાં ટિર્ઝેપાટાઇડ લીધું અને આશરે 21 ટકા વજન ઘટ્યું. અડધા લોકોને ડમી દવા પર ફેરવાયા ત્યારે, પછીના એક વર્ષમાં તેમનું શરીરના આશરે 14 ટકા જેટલું વજન પાછું વધ્યું, જ્યારે દવા ચાલુ રાખનારાઓનું વધુ આશરે 5 ટકા ઘટ્યું. ટિર્ઝેપાટાઇડ ચાલુ રાખનારા લગભગ દસમાંથી નવ લોકોએ ઘટેલું મોટા ભાગનું વજન જાળવી રાખ્યું, જ્યારે બંધ કરનારાઓમાં લગભગ છમાંથી એકે જ.

ત્રણેયનો સંદેશ એક જ છે: સારવાર ચાલુ રાખવાથી ફાયદો જળવાય છે, અને બંધ કરવાથી સામાન્ય રીતે તેનો મોટો ભાગ ઓછો થઈ જાય છે.

વજન પાછું કેમ વધે છે?

કોઈ પણ રીતે વજન ઘટે, ત્યારે શરીર એવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે જાણે તે જોખમમાં હોય:

• ભૂખ વધે છે. ભૂખ જગાડતા હોર્મોન વધે છે અને પેટ ભરાયાના સંકેતો ઘટે છે.
• ખોરાક વધુ આકર્ષક લાગે છે. તલપ અને મનમાં ખાવાના વિચારો (“ફૂડ નોઇઝ”) પાછા આવે છે.
• ઊર્જાનો વપરાશ થોડો ઘટે છે. નાનું શરીર ઓછી કેલરી વાપરે છે, અને શરીર વધુ કરકસરિયું બને છે.

GLP-1 દવાઓ આ સંકેતોને કાબૂમાં રાખે છે. તે બંધ થાય ત્યારે મગજની ભૂખની વ્યવસ્થા જૂનાં સેટિંગ પર પાછી ફરે છે, જ્યારે શરીરનું વજન પાછું મેળવવાનું વલણ હજી સક્રિય હોય છે. એટલે વજન પાછું વધવું શરીરની જૈવિક પ્રતિક્રિયા છે, નૈતિક નિષ્ફળતા નહીં. ફક્ત આહારથી વજન ઘટાડ્યા પછી પણ આવું જ થાય છે, અને એટલે જ મોટા ભાગના ડાયેટ લાંબો સમય ટકાવવા અઘરા છે.

શું દવા બંધ કરવાથી સ્વાસ્થ્યના ફાયદા જતા રહે?

સમય જતાં, મોટે ભાગે હા. STEP 1 એક્સટેન્શનમાં, વજન પાછું વધતાં હૃદય અને મેટાબોલિઝમના મોટા ભાગના સુધારા ઓછા થયા. ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસવાળા લોકોમાં દવા બંધ કર્યા પછી ઘણી વાર HbA1c વધે છે. નવું સંશોધન એવું પણ સૂચવે છે કે આ દવાઓની હૃદયનું રક્ષણ કરતી અસર બંધ કર્યા પછી કદાચ ટકતી નથી, જોકે આ હજી અભ્યાસ હેઠળ છે.

તો શું આખી જિંદગી લેવી પડશે?

જરૂરી નથી, પણ આયોજન એવું કરવું કે તે લાંબા ગાળાની હોઈ શકે. ભારતીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓ મેદસ્વિતાને લાંબા ગાળાની બીમારી ગણે છે, જેને બ્લડ પ્રેશર કે ડાયાબિટીસની જેમ સામાન્ય રીતે સતત સારવારની જરૂર પડે છે. ડૉક્ટર આ બાબતોની ચર્ચા કરશે:

• સારવાર ચાલુ રાખવી, જ્યાં સુધી તે ફાયદો કરે અને સહન થાય, જેને અભ્યાસોનો સૌથી વધુ ટેકો છે.
• વજન જાળવી રાખે તેટલી ઓછામાં ઓછી શક્તિ શોધવી. વજન થોડો સમય સ્થિર રહ્યા પછી કેટલાક ડૉક્ટરો આ અજમાવે છે. આ રીત માટેના પુરાવા હજી મર્યાદિત છે, એટલે તે ડૉક્ટરની દેખરેખ હેઠળ જ થવું જોઈએ, જાતે નહીં.
• ખર્ચ કે દવા મળવામાં તકલીફ થાય તો શું કરવું, જેમાં એક વિકલ્પથી બીજા પર જવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.

વજન પાછું ન વધે તે માટે શું મદદ કરે?

તમે સારવાર ચાલુ રાખો કે બંધ કરો, સારવાર દરમિયાન બનાવેલી ટેવો મહત્ત્વની છે:

• અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછું બે-ત્રણ વાર સ્નાયુ-મજબૂતીની કસરત, સ્નાયુ અને મેટાબોલિઝમના રક્ષણ માટે.
• દરેક ભોજનમાં પૂરતું પ્રોટીન. વાંચો: વજન ઘટાડવાની દવા દરમિયાન પ્રોટીન અને સ્નાયુ.
• નિયમિત વજન અને કમરનું માપ, જેથી વજન વધવાનું વહેલું ધ્યાનમાં આવે. કમર માપવાની રીત કમરનું માપ અને આરોગ્યનું જોખમ લેખમાં છે.
• ઊંઘ અને તણાવનું સંચાલન.
• ડૉક્ટર કે ડાયેટિશિયન સાથે નિયમિત ફોલો-અપ, ખાસ કરીને કોઈ પણ ફેરફાર પછીના પહેલા વર્ષમાં.

વધુ મજબૂત ટેવો અને સારા સ્નાયુ સાથે સારવાર છોડનારા લોકોનું વજન ઓછું પાછું વધે છે, જોકે મોટા ભાગના લોકોનું થોડું વજન તો પાછું વધે જ છે. તહેવારો અને લગ્નની સિઝનમાં, જ્યારે મીઠાઈ અને ફરસાણ વધુ હોય, ત્યારે આ ટેવો ખાસ કામ લાગે છે.

દવા પહેલેથી બંધ કરી દીધી હોય તો?

તમે દવા બંધ કરી હોય અને વજન પાછું વધતું હોય, તો તમે એકલા નથી, અને તેમાં તમારો વાંક નથી. ડૉક્ટર સાથે વાત કરો. સારવાર ફરી શરૂ કરવી, બીજી દવા અજમાવવી, કે જીવનશૈલીનો સહકાર વધારવો, આ બધા વિકલ્પો છે. ફરી શરૂ કરવાનું હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે ઓછી શક્તિથી શરૂઆત થાય છે, એટલે સલાહ વગર સીધું જૂની શક્તિથી શરૂ ન કરો.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• શું મારા માટે આ સારવાર લાંબા ગાળાની ગણીને આયોજિત છે?
• હું ઘટાડવા કે બંધ કરવા માગું, તો આપણે તે કેવી રીતે કરીશું?
• સ્નાયુ બચાવવા અને વજન જાળવવા મારી યોજના શું છે?
• કોઈ ફેરફાર પછી મારી સમીક્ષા કેટલી વાર થવી જોઈએ?

લાંબા ગાળાનું આયોજન મેદસ્વિતાની સંભાળનો મુખ્ય ભાગ છે. તે કેમ છે તે સમજવા મેદસ્વિતાનું પાનું વાંચો, કે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.