વજન ઘટાડવાની દવા દરમિયાન પ્રોટીન અને સ્નાયુ

વજન ઘટાડવાની દવાઓ ભૂખ ઘણી ઘટાડે છે. એ જ તેમનું કામ છે. પણ શું ખાઈએ છીએ તેના પર ધ્યાન આપ્યા વગર ઘણું ઓછું ખાઈએ, તો ચરબી સાથે સ્નાયુ પણ ઘટી શકે છે. લક્ષ્ય એ છે કે ચરબી ઘટે અને સ્નાયુ તથા તાકાત શક્ય તેટલી જળવાય. આ લેખ સમજાવે છે કે તે કેમ મહત્ત્વનું છે અને સામાન્ય રીતે શું મદદ કરે છે. દવાઓ વિશેની પાયાની માહિતી માટે ભારતમાં GLP-1 દવાઓ વાંચો.

શું GLP-1 દવાઓથી સ્નાયુ ઘટે છે?

આહારથી, સર્જરીથી કે દવાથી, કોઈ પણ રીતે ઘણું વજન ઘટે ત્યારે થોડું “લીન માસ” પણ ઘટે છે. લીન માસમાં સ્નાયુ ઉપરાંત પાણી, અંગો અને બીજી પેશીઓ પણ આવે છે. સેમાગ્લુટાઇડ અને ટિર્ઝેપાટાઇડના અભ્યાસોમાં શરીરના સ્કેન બતાવે છે કે ઘટેલા વજનનો નોંધપાત્ર ભાગ લીન માસ હતો, અને બાકીનો ચરબી.

અહીં એક મહત્ત્વની બારીકી છે. સ્કેનમાં “લીન” ઘટાડા તરીકે ગણાતો કેટલોક ભાગ સ્નાયુની અંદર જમા થયેલી ચરબી હોઈ શકે છે, જે ઘટવી ખરેખર સારી છે. કેટલાક અભ્યાસોમાં વજન ઘટતાં સ્નાયુની ગુણવત્તા અને શારીરિક ક્ષમતા એવી જ રહી કે સુધરી પણ, જોકે આ અંગેના પુરાવા હજી વધી રહ્યા છે. તેમ છતાં નિષ્ણાતો સહમત છે કે સ્નાયુ બચાવવા પ્રાથમિકતા છે, ખાસ કરીને મોટી ઉંમરના લોકો, જેમના સ્નાયુ પહેલેથી ઓછા હોય, કે જેમનું વજન ઝડપથી ઘટતું હોય.

સ્નાયુ કેમ આટલા મહત્ત્વના છે?

સ્નાયુ ફક્ત તાકાત નથી. તે:

• ચાલવા, દાદર ચડવા, થેલી ઊંચકવા અને પડી જવાથી બચવામાં મદદ કરે છે
• આરામ વખતે પણ ઊર્જા વાપરે છે, જે ઘટેલું વજન જાળવવામાં મદદ કરે છે
• લોહીમાંથી ગ્લુકોઝ લે છે, જે શુગરના કાબૂમાં મદદ કરે છે
• હાડકાં અને સાંધાનું રક્ષણ કરે છે

સ્નાયુનું પ્રમાણ અને કામ ઘટે તેને સાર્કોપેનિયા કહે છે. સાર્કોપેનિયા અને વધારાની ચરબી એકસાથે હોય, તેને સાર્કોપેનિક ઓબેસિટી કહે છે. તે મોટી ઉંમરના ભારતીયોમાં અને ડાયાબિટીસવાળા લોકોમાં સામાન્ય છે, અને નબળાઈ તથા પડી જવાનું જોખમ વધારે છે.

મને કેટલું પ્રોટીન જોઈએ?

જરૂરિયાત તમારા વજન, ઉંમર, હલનચલન, કિડનીના સ્વાસ્થ્ય અને વજન કેટલું ઝડપથી ઘટે છે તેના પર આધાર રાખે છે. તમારો લક્ષ્યાંક ડૉક્ટર કે ડાયેટિશિયન નક્કી કરશે. આ દવાઓ લેતા લોકો માટેની નિષ્ણાત સલાહ સામાન્ય રીતે ભાર મૂકે છે કે પ્રોટીન આખા દિવસમાં વહેંચીને લેવું, એક જ ભોજનમાં મોટા ભાગનું નહીં. કિડનીની બીમારી હોય તો પ્રોટીન વધારતાં પહેલાં વ્યક્તિગત સલાહ લેવી જરૂરી છે.

ઘણા ભારતીય આહાર, ખાસ કરીને શાકાહારી, અનાજથી ભરપૂર અને પ્રોટીનમાં ઓછા હોય છે. દવાથી ભૂખ ઘટે ત્યારે પ્રોટીન ઘણી વાર વધુ ઘટે છે, કારણ કે લોકો થોડી રોટલી કે ભાત ખાઈ લે છે અને દાળ છોડી દે છે.

શાકાહારી ભોજનમાં પ્રોટીનના સારા સ્રોત કયા?

પૂરતું પ્રોટીન મેળવવા ખાસ સપ્લિમેન્ટની જરૂર નથી. રોજના સારા સ્રોત:

• દાળ અને કઠોળ: મગ, મસૂર, તુવેર, ચણા, રાજમા, છોલે અને ફણગાવેલાં કઠોળ
• દૂધની બનાવટો: પનીર, દહીં, મસ્કો (ઘટ્ટ દહીં), દૂધ, છાશ અને ઓછી ચરબીવાળું ચીઝ
• સોયા: ટોફુ, સોયાના ટુકડા અને સોયા દૂધ
• સૂકો મેવો અને બીજ: સીંગદાણા, બદામ, કોળાનાં અને સૂર્યમુખીનાં બીજ, પ્રમાણસર
• ચણાનો લોટ (બેસન) અને સત્તુ, જે પૂડલા, ઢોકળાં કે પીણાંમાં વપરાય છે

માંસાહારી લોકો માટે ઈંડાં, માછલી અને ચિકન પણ સારા સ્રોત છે.

ઘણા લોકોને ઉપયોગી લાગતી વ્યવહારુ ટિપ્સ:

• દરેક ભોજનમાં ભાત કે રોટલી પહેલાં પ્રોટીનવાળો ભાગ ખાઓ.
• તમે રોજ જે ખાઓ છો તેમાં જ એક વાટકી દહીં, પનીરના થોડા ટુકડા કે એક વાટકી દાળ ઉમેરો.
• ભૂખ ખૂબ ઓછી હોય ત્યારે આખી થાળી કરતાં દૂધ, છાશ કે સોયા પીણાનો ગ્લાસ સહેલો પડે છે.
• ફક્ત ખોરાકથી પૂરતું ન થાય તો પ્રોટીન પાઉડર મદદ કરી શકે. કયો યોગ્ય છે તે ડૉક્ટર કે ડાયેટિશિયનને પૂછો, ખાસ કરીને કિડની કે લિવરની તકલીફ હોય તો.

સ્નાયુ-મજબૂતીની કસરત કેમ જરૂરી છે?

ફક્ત પ્રોટીન પૂરતું નથી. સ્નાયુને ટકી રહેવાનું કારણ જોઈએ. રેઝિસ્ટન્સ કસરત, એટલે કે જેમાં સ્નાયુ કોઈ વજન કે ભાર સામે કામ કરે, ચરબી ઘટતી વખતે સ્નાયુ જાળવવાનો સૌથી મજબૂત સંકેત છે. વિકલ્પો:

• શરીરના વજનથી થતી કસરતો, જેમ કે સ્ક્વૉટ, ખુરશી પર બેસવું અને ઊભા થવું, દીવાલ સામે પુશ-અપ અને પગથિયું ચડ-ઊતર
• ઘરે રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ
• હળવા ડમ્બેલ કે જીમનાં મશીન, શરૂઆતમાં માર્ગદર્શન સાથે
• શરીરનું વજન ટકાવી રાખતાં યોગાસનો

મોટા ભાગની સલાહ અઠવાડિયામાં બે-ત્રણ દિવસ રેઝિસ્ટન્સ કસરત અને સાથે નિયમિત ચાલવાનું સૂચવે છે. ધીમેથી શરૂ કરો અને ધીરે ધીરે વધારો. હૃદયરોગ, સાંધાની તકલીફ હોય કે ઉંમર વધુ હોય, તો તમારા માટે શું સલામત છે તે ડૉક્ટરને પૂછો.

બીજું શું મદદ કરે?

• ખૂબ ઝડપી વજન ઘટાડો ટાળો. ધારણા કરતાં ઘણું ઝડપથી વજન ઘટતું હોય તો ડૉક્ટરને જણાવો.
• કુલ પૂરતું ખાઓ. ખૂબ ઓછું ખાવાથી સ્નાયુ ઘટવાની શક્યતા વધે છે. ભૂખ નથી એટલા માટે જ ભોજન છોડશો નહીં.
• ચેતવણીનાં ચિહ્નો પર ધ્યાન આપો: નબળાઈ, ચક્કર, વાળ ખરવા અને ઠંડી લાગવી, ઓછું ખાવાનાં ચિહ્નો હોઈ શકે. વાળ વિશે વધુ શું વજન ઘટાડવાનાં ઇન્જેક્શનથી વાળ ખરે? લેખમાં છે.
• ફક્ત વજન નહીં, તાકાત પણ તપાસો. ખુરશી પરથી પાંચ વાર કેટલી સહેલાઈથી ઊભા થઈ શકો છો, એવા સરળ ટેસ્ટ ડૉક્ટરને તમારા સ્નાયુની સ્થિતિ જણાવે છે. ચરબી ઘટવાનો અંદાજ કમરના માપથી પણ મળે છે. વાંચો: કમરનું માપ અને આરોગ્યનું જોખમ.

સારવાર પછી પણ સ્નાયુ અને સારી ટેવો મદદ કરે છે. વાંચો: GLP-1 બંધ કરવી અને વજન પાછું વધવું. ઓછી ભૂખ અને ઊબકા સંભાળવા માટે GLP-1 ની આડઅસર જુઓ. મેદસ્વિતા વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ મેદસ્વિતા વિભાગમાં છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારી કિડની અને ઉંમર જોતાં, મારા માટે પ્રોટીનનો કયો લક્ષ્યાંક યોગ્ય છે?
• શું મારે ડાયેટિશિયનને મળવું જોઈએ?
• મારા માટે કેવી અને કેટલી કસરત સલામત છે?
• સારવાર દરમિયાન મારા સ્નાયુ કે તાકાત તપાસાવવાં જોઈએ?

યોજનાબદ્ધ રીતે ઘટતું વજન વધુ સ્વસ્થ હોય છે. તમારી યોજનાની ચર્ચા કરવા એપોઇન્ટમેન્ટ લો.