ફાઇબ્રોકેલ્ક્યુલસ પેન્ક્રિએટિક ડાયાબિટીસ (FCPD) શું છે?

ભારતમાં ડાયાબિટીસવાળા મોટા ભાગના લોકોને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ હોય છે. એક નાના જૂથમાં તદ્દન જુદો પ્રકાર હોય છે, જે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ કે રોગપ્રતિકારક શક્તિને કારણે નહીં, પણ સ્વાદુપિંડને જ થયેલા નુકસાનથી થાય છે. આવો એક પ્રકાર છે ફાઇબ્રોકેલ્ક્યુલસ પેન્ક્રિએટિક ડાયાબિટીસ, એટલે FCPD. તેનું વિગતવાર વર્ણન સૌપ્રથમ ભારતમાંથી, ખાસ કરીને કેરળમાંથી થયું હતું, અને તેના પરનું ઘણું સંશોધન ભારતીય ડૉક્ટરોએ કર્યું છે. ડાયાબિટીસના બીજા ઓછા જોવા મળતા પ્રકારો વિશે ડાયાબિટીસ વિભાગમાં વાંચો.

FCPD એટલે શું?

સ્વાદુપિંડનાં બે કામ છે. તે ખોરાક પચાવવામાં મદદ કરતા પાચક રસ બનાવે છે, અને લોહીમાં શુગર નિયંત્રિત કરવા ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે.

FCPD માં ટ્રોપિકલ ક્રોનિક પેન્ક્રિએટાઇટિસ (જેને ટ્રોપિકલ કેલ્સિફિક પેન્ક્રિએટાઇટિસ પણ કહે છે) નામની સ્થિતિથી સ્વાદુપિંડમાં વર્ષો સુધી ઘા જેવા ડાઘ (ફાઇબ્રોસિસ) પડે છે. આ “ફાઇબ્રો” ભાગ છે. સ્વાદુપિંડની નળીઓમાં કેલ્શિયમની પથરી બને છે, જે “કેલ્ક્યુલસ” ભાગ છે. સમય જતાં ઇન્સ્યુલિન બનાવતા કોષો નાશ પામે છે, અને ડાયાબિટીસ થાય છે.

ડૉક્ટરો હવે FCPD ને સ્વાદુપિંડની બીમારીથી થતા ડાયાબિટીસના બીજા પ્રકારો સાથે મૂકે છે, જેને ક્યારેક ટાઇપ 3c ડાયાબિટીસ કે પેન્ક્રિએટોજેનિક ડાયાબિટીસ કહે છે. જૂના રિપોર્ટમાં “કુપોષણ સંબંધિત ડાયાબિટીસ” એવું જૂનું નામ દેખાઈ શકે. એ નામ હવે વપરાતું નથી.

દારૂથી થતા પેન્ક્રિએટાઇટિસથી તે કેવી રીતે જુદું છે?

પુખ્ત વયમાં ક્રોનિક પેન્ક્રિએટાઇટિસ ઘણી વાર વધુ પડતા દારૂ સાથે જોડાયેલું હોય છે. ટ્રોપિકલ ક્રોનિક પેન્ક્રિએટાઇટિસ જુદું છે:

• તે દારૂથી થતું નથી.
• તે સામાન્ય રીતે બાળપણ કે કિશોરાવસ્થામાં શરૂ થાય છે.
• સ્વાદુપિંડની પથરી મોટી અને ઘટ્ટ હોય છે.
• તે મોટે ભાગે ભારત, બાંગ્લાદેશ અને શ્રીલંકા જેવા ઉષ્ણ દેશોના લોકોમાં જોવા મળે છે.

ટ્રોપિકલ ક્રોનિક પેન્ક્રિએટાઇટિસ શાથી થાય છે?

ચોક્કસ કારણ હજી પૂરું જાણીતું નથી. જૂની માન્યતાઓમાં કુપોષણ અને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક ભાગોના મુખ્ય ખોરાક કસાવા (ટેપિયોકા) ને દોષ અપાતો હતો. મોટા ભાગના નિષ્ણાતો હવે આને મુખ્ય કારણ માનતા નથી. હવે માનવામાં આવે છે કે કુપોષણ મુખ્યત્વે બીમારીનું પરિણામ છે, કારણ કે નુકસાન પામેલું સ્વાદુપિંડ ખોરાક બરાબર પચાવી શકતું નથી.

હાલના પુરાવા વારસાગત વલણ તરફ ઇશારો કરે છે, ખાસ કરીને SPINK1 નામના જનીનમાં ફેરફાર, જે સામાન્ય રીતે સ્વાદુપિંડને તેના પોતાના પાચક રસથી બચાવે છે. તેની સાથે હજી અજાણ્યાં વાતાવરણનાં પરિબળો પણ ભાગ ભજવે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે છેલ્લા દાયકાઓમાં ભારતમાં આ સ્થિતિ ઓછી થતી જણાય છે.

સામાન્ય લક્ષણો કયાં છે?

ડૉક્ટરો એક ક્લાસિક ક્રમ વર્ણવે છે, જોકે દરેકમાં તે આ જ રીતે નથી હોતો:

1. બાળપણમાં પેટમાં દુખાવો, સામાન્ય રીતે પેટના ઉપરના ભાગમાં, અને ઘણી વાર પીઠ સુધી જતો.
2. કિશોરાવસ્થા કે યુવાનીની શરૂઆતમાં સ્વાદુપિંડમાં પથરી, ક્યારેક એક્સ-રે કે સ્કેનમાં અચાનક દેખાઈ આવે.
3. યુવાનીમાં ડાયાબિટીસ, ઘણી વાર 30 થી 40 વર્ષની ઉંમર પહેલાં.

બીજાં સામાન્ય લક્ષણો:

• પાતળું શરીર કે ઓછું વજન, ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસવાળા મોટા ભાગના લોકોથી ઊલટું.
• તૈલી મળ (સ્ટિએટોરિયા): ફિક્કો, તૈલી, વધુ પ્રમાણમાં મળ જે પાણી પર તરે અને ફ્લશ કરતાં સહેલાઈથી ન જાય, કારણ કે ચરબી પચતી નથી.
• સારી ભૂખ છતાં વજન ઘટવું.

કેટલાક લોકોને ક્યારેય ખાસ દુખાવો નથી થતો, અને ડાયાબિટીસ જ પહેલું ચિહ્ન હોય છે.

FCPD માં કીટોએસિડોસિસ ભાગ્યે જ કેમ થાય છે?

FCPD વાળા ઘણા લોકોની શુગર વધારે હોય છે અને ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસની જેમ તેમને ઇન્સ્યુલિનની જરૂર પડે છે. પણ ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસથી જુદું, તેમને ડાયાબેટિક કીટોએસિડોસિસ (DKA), એટલે લોહીમાં ખતરનાક રીતે એસિડ જમા થવું, ભાગ્યે જ થાય છે. સંભવિત કારણો એ છે કે તેમનું સ્વાદુપિંડ હજી થોડું ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે, અને કીટોનમાં ફેરવાય તેટલી ચરબી શરીરમાં ઓછી હોય છે. ભાગ્યે જ એટલે ક્યારેય નહીં એવું નથી, એટલે ગંભીર બીમારીમાં તરત સારવાર જરૂરી છે. ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ વિશે ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસના પાના પર વાંચો.

FCPD નું નિદાન કેવી રીતે થાય?

ડૉક્ટર આ બાબતો જોશે:

• ડાયાબિટીસ, ફાસ્ટિંગ શુગર અને HbA1c જેવા સામાન્ય બ્લડ ટેસ્ટથી નક્કી થયેલો. HbA1c વિશે HbA1c ટેસ્ટનો અર્થ લેખમાં વાંચો.
• સ્વાદુપિંડના નુકસાનના પુરાવા, જેમ કે એક્સ-રે, સોનોગ્રાફી કે CT સ્કેન પર પથરી કે પહોળી થયેલી નળીઓ. સાદા એક્સ-રેમાં પથરી કમરના ઉપરના મણકા પાસે સફેદ ટપકાં જેવી દેખાય છે.
• નબળું પાચન, ઉદાહરણ તરીકે મળના સ્ટૂલ ઇલાસ્ટેઝ ટેસ્ટમાં ઓછું પરિણામ.
• પેન્ક્રિએટાઇટિસનું બીજું કોઈ કારણ નહીં, જેમ કે દારૂ, લોહીમાં વધારે કેલ્શિયમ કે ખૂબ વધારે ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ.

સ્વાદુપિંડ હજી કેટલું ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે તે બતાવતો C-પેપ્ટાઇડ બ્લડ ટેસ્ટ મદદરૂપ થઈ શકે. FCPD વાળા ઘણા લોકોને પહેલાં ટાઇપ 1 કે ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ ગણવામાં આવે છે, એટલે સાચું નિદાન થતાં સમય લાગી શકે. ડાયાબિટીસનો બીજો ઓછો જોવા મળતો, વારસાગત પ્રકાર MODY લેખમાં સમજાવ્યો છે.

FCPD ની સારવાર કેવી રીતે થાય?

સારવારના ચાર ભાગ છે, અને એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તથા પેટના રોગોના નિષ્ણાત (ગેસ્ટ્રોએન્ટરોલોજિસ્ટ) તમારી સાથે મળીને તેનું આયોજન કરશે.

શુગરનો કાબૂ. મોટા ભાગના લોકોને ઇન્સ્યુલિનની જરૂર પડે છે. હળવી બીમારીવાળા કેટલાક લોકો થોડો સમય ગોળીઓથી ચલાવી શકે છે. સ્વાદુપિંડને નુકસાન હોવાથી ડાયાબિટીસની કેટલીક દવાઓ સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે કે સાવચેતીથી વપરાય છે, એટલે ડૉક્ટર કાળજીથી પસંદગી કરશે. FCPD માં શુગર ઘટી જવાના પ્રસંગો વધુ હોઈ શકે, કારણ કે સ્વાદુપિંડ શુગર વધારતો હોર્મોન પણ ઓછો બનાવે છે, અને ખોરાકનું શોષણ અનિશ્ચિત હોય છે. નિયમિત ભોજન અને ઘરે શુગરની તપાસ મદદ કરે છે.

પાચક એન્ઝાઇમ. ડૉક્ટરે લખ્યા મુજબ ભોજન સાથે લેવાતી પેન્ક્રિએટિક એન્ઝાઇમની કેપ્સ્યુલ ખૂટતા પાચક રસની જગ્યા લે છે. તે તૈલી મળ ઘટાડે છે, વજન વધારવામાં મદદ કરે છે, અને શુગરનો કાબૂ વધુ સરળ બનાવી શકે છે.

પોષણ. ઘણા લોકોનું વજન ઓછું હોવાથી પૂરતી કેલરી અને પ્રોટીનવાળો સંતુલિત આહાર મહત્ત્વનો છે. ડૉક્ટર ચરબીમાં ઓગળતાં વિટામિન A, D, E અને K તપાસીને જરૂર પડે તો પૂરાં કરી શકે છે, અને નબળાં હાડકાં પણ તપાસી શકે છે. હાડકાં વિશે વિટામિન ડી અને હાડકાંનું સ્વાસ્થ્ય જુઓ.

દુખાવો અને પથરીની સંભાળ. દુખાવો દવાઓથી સંભાળાય છે. દુખાવો તીવ્ર હોય કે નળીઓ બંધ હોય, તો પથરી કાઢવા એન્ડોસ્કોપીથી થતી પ્રક્રિયા, શોક-વેવ સારવાર કે સર્જરીની સલાહ અપાઈ શકે.

લાંબા ગાળાનાં જોખમો

• ડાયાબિટીસની જટિલતાઓ આંખ, કિડની અને ચેતાઓ પર, બીજા પ્રકારના ડાયાબિટીસની જેમ જ થઈ શકે છે, એટલે દર વર્ષે તપાસ જરૂરી છે.
• સ્વાદુપિંડનું કેન્સર. FCPD વાળા લોકોમાં સામાન્ય વસ્તી કરતાં સ્વાદુપિંડના કેન્સરનું જોખમ ઘણું વધારે હોય છે. નિયમિત ફોલો-અપનું આ એક મુખ્ય કારણ છે. નવો દુખાવો, વજન ઘટવું કે કમળો હોય તો જલદી તપાસ કરાવો.
• નબળાં હાડકાં, વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમનું શોષણ ઓછું થવાથી.

કેટલાક લોકોના ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસમાં રેમિશન થઈ શકે છે, પણ FCPD માં નહીં, કારણ કે તેમાં ઇન્સ્યુલિન બનાવતા કોષો નાશ પામેલા હોય છે. રેમિશન કોને લાગુ પડે તે ડાયાબિટીસ રેમિશન લેખમાં વાંચો.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• શું મારો ડાયાબિટીસ ચોક્કસ FCPD છે, કે બીજો પ્રકાર?
• શું મારે એન્ઝાઇમની કેપ્સ્યુલ લેવી પડશે, અને તે ભોજન સાથે કેવી રીતે ગોઠવવી?
• મારા સ્વાદુપિંડના સ્કેન કેટલી વાર કરાવવા?
• શુગર ઘટી જાય તો મારે શું કરવું?

FCPD ઓછું જોવા મળે છે અને તેમાં ટીમથી સારવારની જરૂર પડે છે. એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તમારી સારવારનું સંકલન કરી શકે છે. વધુ માહિતી ડાયાબિટીસના પાના પર છે, કે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.