PCOS, વજન અને મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય: શું જાણવું જોઈએ

“હું મારી બહેન કરતાં ઓછું ખાઉં છું, છતાં મારું વજન વધે છે.” PCOS વાળી ઘણી સ્ત્રીઓ આવું કહે છે, અને ઘણી વાર કોઈ તેમની વાત માનતું નથી. તેની પાછળ સાચું જૈવિક કારણ છે. PCOS શરીર ઇન્સ્યુલિનને કેવી રીતે સંભાળે છે તે બદલે છે, અને તેની અસર વજન, ભૂખ અને લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય પર થાય છે. નિષ્ણાતોએ તેના નવા નામ PMOS માં “મેટાબોલિક” શબ્દ પસંદ કર્યો તેનું આ એક કારણ છે. PCOS વિશે સામાન્ય માહિતી PCOS ના પાના પર છે.

PCOS માં વજન સંભાળવું કેમ અઘરું છે?

PCOS વાળી મોટા ભાગની સ્ત્રીઓમાં થોડો કે વધુ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ હોય છે, એટલે શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિનને ઓછો પ્રતિભાવ આપે છે. તેની ભરપાઈ કરવા સ્વાદુપિંડ વધારાનું ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે. વધારે ઇન્સ્યુલિન:

• ચરબી જમા થવાને ઉત્તેજન આપે છે, ખાસ કરીને કમરની આસપાસ
• અંડાશયને વધુ પુરુષ હોર્મોન બનાવવા ધકેલે છે, જેનાથી માસિક, ખીલ અને વાળની તકલીફ વધે છે
• ભૂખ અને અમુક ખોરાકની તલપ વધારી શકે છે

પછી વધેલું વજન ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સને વધુ ખરાબ કરે છે, અને એક ચક્ર બને છે. એટલે જ વજન વધવાથી ઘણી વાર PCOS નાં લક્ષણો વધે છે, અને થોડું વજન ઘટવાથી ઘણી વાર સુધરે છે.

શું પાતળી સ્ત્રીઓમાં પણ મેટાબોલિક જોખમ હોય?

હા. PCOS વાળી ઘણી પાતળી સ્ત્રીઓમાં પણ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ જોવા મળે છે, જોકે મોટે ભાગે ઓછા પ્રમાણમાં. દક્ષિણ એશિયાની સ્ત્રીઓમાં કોઈ પણ BMI એ પેટ અને અંદરનાં અંગોની આસપાસ વધુ ચરબી હોવાનું વલણ હોય છે. એટલે BMI સામાન્ય હોય તેથી તપાસ છોડી ન શકાય. વધુ માટે કમરનું માપ અને સ્વાસ્થ્ય જોખમ વાંચો.

PCOS સાથે કયાં જોખમો જોડાયેલાં છે?

• પ્રીડાયાબિટીસ અને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ. PCOS વગરની સ્ત્રીઓ કરતાં જોખમ કેટલાય ગણું વધારે છે, અને એશિયન સ્ત્રીઓમાં વધુ લાગે છે. વધુ માટે પ્રીડાયાબિટીસનો અર્થ વાંચો.
• ગર્ભાવસ્થામાં જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ.
• ફેટી લિવર (હવે MASLD કહેવાય છે).
• અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર.
• જીવનમાં આગળ હૃદયરોગ અને સ્ટ્રોક. આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકા માટેના 2024 ના એક વિશ્લેષણમાં PCOS વાળી સ્ત્રીઓમાં હૃદય-રક્તવાહિનીની ઘટનાઓનું વધુ જોખમ જોવા મળ્યું.
• સ્લીપ એપ્નિયા, ખાસ કરીને મેદસ્વિતા સાથે.

2024 માં પ્રકાશિત મોટા ભારતીય અભ્યાસમાં PCOS વાળી દસમાંથી લગભગ ચાર સ્ત્રીઓને મેદસ્વિતા હતી, લગભગ ત્રીજા ભાગને ફેટી લિવર હતું, અને મોટા ભાગની સ્ત્રીઓમાં અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ જોવા મળ્યું.

મારે કઈ તપાસ કરાવવી જોઈએ?

2023 ની આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકા PCOS વાળી સ્ત્રીઓ માટે આ સલાહ આપે છે:

• નિદાન વખતે અને પછી નિયમિત વજન, કમર અને બ્લડ પ્રેશર
• નિદાન વખતે શુગરનો ટેસ્ટ, શક્ય હોય તો ગ્લુકોઝ ટૉલરન્સ ટેસ્ટ, અને પછી જોખમ પ્રમાણે દર એક થી ત્રણ વર્ષે
• ગર્ભાવસ્થા પહેલાં કે શરૂઆતમાં ગ્લુકોઝ ટૉલરન્સ ટેસ્ટ
• નિદાન વખતે લિપિડ પ્રોફાઇલ (કોલેસ્ટ્રોલ), અને પછી પરિણામ અને જોખમ પ્રમાણે ફરી
• ઉદાસી, ચિંતા અને ખાવાની વિકૃતિ માટે તપાસ

ફેટી લિવરની શંકા હોય તો ડૉક્ટર લિવરના ટેસ્ટ કે સોનોગ્રાફી પણ કરાવી શકે.

સૌથી વધુ શું મદદ કરે?

વજન ગમે તે હોય, જીવનશૈલીની કાળજી પાયો છે:

• ખોરાક. કોઈ એક “PCOS ડાયેટ” નથી. તમે લાંબો સમય ટકાવી શકો તેવી ખાવાની રીત પસંદ કરો: વધુ શાકભાજી, દાળ અને કઠોળ, સમજદાર પ્રમાણમાં આખાં અનાજ, પૂરતું પ્રોટીન, અને સફેદ ભાત, મેંદો, મીઠાઈ, મીઠાં પીણાં અને તળેલા નાસ્તા ઓછા. નિયમિત સમયે જમવાથી ઘણી સ્ત્રીઓને મદદ મળે છે. તહેવારોમાં મીઠાઈ અને ફરસાણ વધી જાય ત્યારે પણ આ રીત જાળવવાનો પ્રયત્ન કરો.
• પ્રવૃત્તિ. માર્ગદર્શિકા અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછી 150 મિનિટ મધ્યમ પ્રવૃત્તિ, કે 75 મિનિટ જોરદાર પ્રવૃત્તિ, અને સાથે બે દિવસ સ્નાયુ મજબૂત કરતી કસરત સૂચવે છે. તેનાથી વધુ પ્રવૃત્તિ વજન ઘટાડવા અને જાળવવામાં મદદ કરે છે.
• વજન. વજન વધારે હોય તો શરીરના વજનના 5% થી 10% જેટલો ઘટાડો માસિકને વધુ નિયમિત, ઓવ્યુલેશન સારું અને ડાયાબિટીસનું જોખમ ઓછું કરી શકે છે.
• ઊંઘ અને તણાવ. ઓછી ઊંઘ ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ અને ભૂખ વધારે છે.

અચાનક ભારે ડાયેટિંગ અને “PCOS ક્લીન્ઝ” ટાળો. તે ભાગ્યે જ ટકે છે અને ખાવાની વિકૃતિ શરૂ કરી શકે છે.

દવાઓ વિશે શું?

ડૉક્ટર આ વિશે ચર્ચા કરી શકે:

• મેટફોર્મિન, જે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ સુધારે છે અને ખાસ કરીને જીવનશૈલીની કાળજી સાથે વજન અને માસિકમાં થોડી મદદ કરી શકે
• તબીબી માપદંડમાં આવતી અને ગર્ભ રાખવાનો પ્રયત્ન ન કરતી સ્ત્રીઓ માટે GLP-1 જેવી મેદસ્વિતાની દવાઓ. વધુ માટે વજન ઘટાડવાની દવાઓ કોણે વિચારવી વાંચો.
• માસિક, ખીલ અને વાળ માટે કમ્બાઇન્ડ ગર્ભનિરોધક ગોળી, જે મેટાબોલિક બાજુની સારવાર કરતી નથી
• ગંભીર મેદસ્વિતાવાળી થોડી સ્ત્રીઓમાં બેરિયાટ્રિક સર્જરી

આ નિર્ણયો તમારા ધ્યેય પર આધાર રાખે છે, જેમાં નજીકમાં ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન છે કે નહીં તે પણ સામેલ છે, એટલે ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરો. ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન હોય તો શું PCOS સાથે ગર્ભ રહી શકે વાંચો.

ઉંમર અને ગર્ભાવસ્થા સાથે PCOS કેવી રીતે બદલાય છે તે શું લગ્ન કે ગર્ભાવસ્થા પછી PCOS જતું રહે? લેખમાં સમજાવ્યું છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારે ગ્લુકોઝ ટૉલરન્સ ટેસ્ટ અને કોલેસ્ટ્રોલની તપાસ ક્યારે કરાવવી?
• BMI સામાન્ય હોય તો પણ શું મારી કમરનું માપ ચિંતાનો વિષય છે?
• કેટલું વજન ઘટાડવાથી મને મદદ મળશે, અને વાસ્તવિક ગતિ શું છે?
• શું મેટફોર્મિન કે બીજી કોઈ દવા મારી પરિસ્થિતિમાં મદદ કરશે?

તમારા માટેની યોજના માટે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.