PCOS નું નિદાન કેવી રીતે થાય? ટેસ્ટ, સોનોગ્રાફી અને AMH

ભારતમાં ઘણી સ્ત્રીઓને ફક્ત એક સોનોગ્રાફીમાં “ઘણા ફોલિકલ” કે “પોલિસિસ્ટિક અંડાશય” દેખાયા પછી PCOS હોવાનું કહેવાય છે. નિદાન આ રીતે ન થવું જોઈએ. PCOS (જેને હવે PMOS પણ કહેવાય છે) એ ક્લિનિકલ નિદાન છે, જે બીજી સ્થિતિઓ દૂર કર્યા પછી, લક્ષણો અને ટેસ્ટની પેટર્ન પરથી થાય છે. આ સ્થિતિ વિશે સામાન્ય માહિતી માટે PCOS નું પાનું અને PCOS અને હોર્મોન્સ વિભાગ જુઓ.

ડૉક્ટરો કયા માપદંડ વાપરે છે?

2023 ની આંતરરાષ્ટ્રીય પુરાવા-આધારિત માર્ગદર્શિકા, જેને 2026 ના નવા નામે બદલી નથી, રોટરડેમ માપદંડ પર આધારિત છે. પુખ્ત સ્ત્રીઓમાં આ ત્રણમાંથી ઓછામાં ઓછાં બે હોય ત્યારે PCOS નું નિદાન થાય છે:

1. અનિયમિત માસિક કે ઓવ્યુલેશનની તકલીફ. પહેલા માસિકનાં પહેલાં ત્રણ વર્ષ પછી, 21 દિવસથી ટૂંકું કે 35 દિવસથી લાંબું ચક્ર, કે વર્ષમાં આઠથી ઓછી વાર માસિક, અનિયમિત ગણાય છે. 90 દિવસથી લાંબું કોઈ પણ ચક્ર પણ ગણાય છે.
2. પુરુષ હોર્મોન વધારે હોવાનાં ચિહ્નો (હાઇપરએન્ડ્રોજેનિઝમ). તે ક્લિનિકલ હોઈ શકે, જેમ કે ચહેરા કે શરીર પર વધારાના વાળ, ખીલ કે માથાના વાળ પાતળા થવા, અથવા બાયોકેમિકલ, એટલે લોહીના ટેસ્ટમાં પુરુષ હોર્મોન વધેલા.
3. સોનોગ્રાફીમાં પોલિસિસ્ટિક અંડાશય, કે વધારે AMH નો લોહીનો ટેસ્ટ.

અને મહત્ત્વનું, પહેલાં બીજાં કારણો દૂર કરવાં જ પડે.

તમને અનિયમિત માસિક અને પુરુષ હોર્મોન વધારે હોવાનાં ચિહ્નો બંને હોય, તો નિદાન માટે સોનોગ્રાફી કે AMH ની જરૂર નથી.

સામાન્ય રીતે કયા લોહીના ટેસ્ટ થાય?

ડૉક્ટર તમારાં લક્ષણો જોઈને ટેસ્ટ પસંદ કરશે. મોટે ભાગે:

• SHBG સાથે ટેસ્ટોસ્ટેરોન, જેના પરથી ફ્રી એન્ડ્રોજન ઇન્ડેક્સ કે ફ્રી ટેસ્ટોસ્ટેરોન ગણાય છે. સચોટ પદ્ધતિ મહત્ત્વની છે, કારણ કે સ્ત્રીઓમાં જોવા મળતા ઓછા સ્તરે ઘણા રૂટિન ટેસ્ટોસ્ટેરોન ટેસ્ટ ભરોસાપાત્ર નથી.
• TSH, કારણ કે થાઇરોઇડની તકલીફથી માસિક અનિયમિત થઈ શકે
• પ્રોલેક્ટિન, કારણ કે તે વધારે હોય તો માસિક બંધ થઈ શકે
• 17-હાઇડ્રોક્સીપ્રોજેસ્ટેરોન, નોન-ક્લાસિક કોન્જેનિટલ એડ્રિનલ હાઇપરપ્લેસિયા નામની એડ્રિનલ ગ્રંથિની સંબંધિત સ્થિતિ તપાસવા
• FSH અને ઇસ્ટ્રાડિયોલ, ખાસ કરીને માસિક બંધ હોય તો, વહેલું મેનોપોઝ તપાસવા
• માસિક બંધ હોય તો પ્રેગ્નન્સી ટેસ્ટ

આ ટેસ્ટ PCOS જેવી દેખાતી સ્થિતિઓ દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. વધુ માટે અનિયમિત માસિક: કયા હોર્મોન ટેસ્ટ જરૂરી વાંચો.

PCOS નું નિદાન થાય પછી માર્ગદર્શિકા ચયાપચયના સ્વાસ્થ્યની તપાસ કરવાનું પણ કહે છે, જેમ કે HbA1c કે ગ્લુકોઝ ટૉલરન્સ ટેસ્ટ, કોલેસ્ટ્રોલ, બ્લડ પ્રેશર અને વજન. વધુ માટે PCOS, વજન અને મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્ય વાંચો.

સોનોગ્રાફી ક્યારે મદદ કરે?

પુખ્ત સ્ત્રીઓમાં આધુનિક પ્રોબથી થતી ટ્રાન્સવજાઇનલ (યોનિ માર્ગે) સોનોગ્રાફી વધુ સચોટ છે. 2023 ની માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે અંડાશયમાં 20 કે વધુ નાના ફોલિકલ દેખાય, કે તેનું કદ વધેલું હોય, તો તેને પોલિસિસ્ટિક ગણાય છે. પેટ પરથી થતી સોનોગ્રાફી ઓછી સચોટ છે, અને ફક્ત તેના પરથી PCOS નું લેબલ ન લગાવવું જોઈએ, ખાસ કરીને જો તમે ક્યારેય જાતીય રીતે સક્રિય ન રહ્યાં હો.

પહેલા માસિકનાં આઠ વર્ષની અંદર કિશોરીઓમાં PCOS ના નિદાન માટે સોનોગ્રાફી વપરાતી નથી, કારણ કે ઘણી તંદુરસ્ત કિશોરીઓનાં અંડાશયમાં ઘણા ફોલિકલ હોય છે.

AMH વિશે શું?

AMH (એન્ટિ-મ્યુલેરિયન હોર્મોન) એક હોર્મોન છે, જે અંડાશયના નાના ફોલિકલમાંથી બને છે. એટલે PCOS માં તે ઘણી વાર વધારે હોય છે. 2023 ની માર્ગદર્શિકા પુખ્ત સ્ત્રીઓમાં સોનોગ્રાફીની જગ્યાએ AMH વાપરવાની છૂટ આપે છે. ફક્ત તેના પરથી PCOS નું નિદાન ન કરવું જોઈએ, અને કિશોરીઓમાં તે ન વાપરવો જોઈએ. જુદી જુદી લેબ જુદી પદ્ધતિ અને મર્યાદા વાપરે છે, એટલે પરિણામ ડૉક્ટર સાથે સમજો.

કિશોરીઓમાં PCOS નું નિદાન કેવી રીતે થાય?

કિશોરીઓમાં PCOS નું નિદાન વધારાની કાળજી માગે છે. પહેલા માસિક પછીનાં એક-બે વર્ષ અનિયમિત માસિક સામાન્ય છે, અને કિશોરાવસ્થામાં ખીલ ખૂબ સામાન્ય છે. 2025 માં પ્રકાશિત કિશોરીઓ માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય ભલામણો કહે છે કે:

• ઉંમર પ્રમાણેની વ્યાખ્યા મુજબ અનિયમિત માસિક અને પુરુષ હોર્મોન વધારે હોવાનાં ચિહ્નો બંને જરૂરી છે
• સોનોગ્રાફી અને AMH ન વાપરવાં
• કેટલાંક લક્ષણો હોય પણ માપદંડ પૂરા ન થતા હોય તેવી કિશોરીઓને “વધુ જોખમવાળી” ગણી, જીવનશૈલીમાં મદદ આપી, પછીથી ફરી તપાસ કરી શકાય, ઘણી વાર પૂરી પરિપક્વતાએ કે પહેલા માસિકનાં આઠ વર્ષ પછી

ભારતમાં આ મહત્ત્વનું છે, જ્યાં કિશોરીઓમાં ખીલ, થોડા વધારાના વાળ અને શરૂઆતનું અનિયમિત માસિક ખૂબ સામાન્ય છે, અને પેલ્વિક સોનોગ્રાફી સહેલાઈથી થઈ જાય છે. એક મોટા ભારતીય અભ્યાસમાં ઘણી સ્ત્રીઓમાં ફક્ત એક જ લક્ષણ હતું, જેમ કે ફક્ત પોલિસિસ્ટિક જેવાં દેખાતાં અંડાશય, જે એકલું PCOS નથી. વહેલું લાગેલું લેબલ ગર્ભધારણ અને લગ્ન વિશે બિનજરૂરી ચિંતા ઊભી કરી શકે. બીજી બાજુ, સાચાં લક્ષણોવાળી કિશોરીને અવગણવાને બદલે મદદ અને ફોલો-અપ મળવાં જોઈએ.

શું વધારાના વાળ દરેકમાં એક જ રીતે મપાય?

ના. શરીર પર કેટલા વાળ સામાન્ય ગણાય તે જુદા જુદા વંશીય જૂથોમાં જુદું હોય છે, અને દક્ષિણ એશિયાની સ્ત્રીઓમાં કુદરતી રીતે કેટલાંક બીજાં જૂથો કરતાં વધુ વાળ હોઈ શકે. ડૉક્ટરો એક સ્કોરિંગ ચાર્ટ (મોડિફાઇડ ફેરિમેન-ગાલવે સ્કોર) વાપરે છે, પણ તેની મર્યાદામાં વંશીયતા ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ. મહત્ત્વનું એ છે કે તમારા પોતાના સામાન્યથી ફેરફાર થયો છે કે નહીં, અને તે તમને કેટલું પરેશાન કરે છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• હું કયા માપદંડમાં આવું છું?
• થાઇરોઇડ, પ્રોલેક્ટિન કે એડ્રિનલની તકલીફ જેવાં બીજાં કારણો દૂર થયાં છે?
• શું મારે સોનોગ્રાફી કે AMH ની જરૂર છે, કે મારા કિસ્સામાં જરૂરી નથી?
• હું કિશોરી હોઉં તો, શું આપણે રાહ જોઈને ફરી તપાસ કરવી જોઈએ?

કાળજીપૂર્વકના મૂલ્યાંકન માટે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.