અનિયમિત માસિક: કયા હોર્મોન ટેસ્ટ જરૂરી?

યુવાન સ્ત્રીઓ એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટને મળવા આવે તેનું એક સામાન્ય કારણ અનિયમિત માસિક છે. ઘણી વાર કારણ સાદું હોય છે અને તેની સારવાર થઈ શકે છે. ક્યારેક માસિકની તકલીફ એવી હોર્મોન સ્થિતિનું પહેલું ચિહ્ન હોય છે, જે લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય કે ગર્ભધારણ માટે મહત્ત્વની છે. કયા ટેસ્ટ ઉપયોગી છે તે જાણવાથી વારંવારની, બિનજરૂરી “હોર્મોન પેનલ”થી બચી શકાય છે. હોર્મોન વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ PCOS અને હોર્મોન્સ વિભાગમાં છે.

અનિયમિત માસિક ક્યારે ગણાય?

એક માસિકના પહેલા દિવસથી બીજા માસિકના પહેલા દિવસ સુધી ગણતાં સામાન્ય ચક્ર 21 થી 35 દિવસ નું હોય છે. થોડા દિવસનો ફેરફાર સામાન્ય છે. માસિક અનિયમિત ગણાય જો:

• ચક્ર ઘણી વાર 21 દિવસથી ટૂંકું કે 35 દિવસથી લાંબું હોય
• વર્ષમાં આઠથી ઓછી વાર માસિક આવે
• ચક્રની લંબાઈ દર મહિને ઘણી બદલાય
• ત્રણ મહિના કે વધુ માસિક બંધ રહે (સેકન્ડરી એમેનોરિયા)
• 15 વર્ષની ઉંમર સુધી માસિક શરૂ ન થયું હોય (પ્રાઇમરી એમેનોરિયા)

માસિક શરૂ થયા પછીનાં પહેલાં બે-ત્રણ વર્ષ, અને મેનોપોઝ પહેલાંનાં વર્ષોમાં, થોડી અનિયમિતતા સામાન્ય છે.

હોર્મોનનાં સામાન્ય કારણો કયાં?

• PCOS, યુવાન સ્ત્રીઓમાં સૌથી સામાન્ય કારણ. વધુ માટે PCOS નું પાનું જુઓ.
• થાઇરોઇડની તકલીફ, ઓછી સક્રિય અને વધુ સક્રિય બંને.
• વધારે પ્રોલેક્ટિન, દવાઓ, પિટ્યુટરીની નાની ગાંઠ કે બીજાં કારણોથી.
• હાઇપોથેલેમિક એમેનોરિયા, જ્યારે ઓછું વજન, ભારે કસરત, ઓછું ખાવું કે મોટા તણાવને કારણે મગજ ચક્ર બંધ કરી દે.
• પ્રીમેચ્યોર ઓવેરિયન ઇનસફિશિયન્સી, જ્યારે 40 વર્ષ પહેલાં અંડાશય સામાન્ય રીતે કામ કરવાનું બંધ કરે.
• નોન-ક્લાસિક કોન્જેનિટલ એડ્રિનલ હાઇપરપ્લેસિયા, એડ્રિનલ ગ્રંથિની વારસાગત સ્થિતિ, જે PCOS જેવી દેખાઈ શકે.
• પેરિમેનોપોઝ, મેનોપોઝ પહેલાંનાં વર્ષો. વધુ માટે મેનોપોઝનાં લક્ષણો અને હોર્મોન થેરાપી વાંચો.

હોર્મોન સિવાયનાં કારણો પણ મહત્ત્વનાં છે, જેમ કે ગર્ભાવસ્થા, સ્તનપાન, ફાઇબ્રોઇડ, પોલિપ, વજનમાં ફેરફાર, અને હોર્મોનવાળા ગર્ભનિરોધક સહિતની કેટલીક દવાઓ.

18 થી 40 વર્ષની ભારતીય સ્ત્રીઓના ICMR ના રાષ્ટ્રીય અભ્યાસમાં અનિયમિત અંડ-નિષ્કાસન (ઓવ્યુલેશન), પુરુષ હોર્મોન વધારે હોવાનાં ચિહ્નો અને હળવી ઓછી સક્રિય થાઇરોઇડ, દરેક સામાન્ય જોવા મળ્યાં. એટલે ટેસ્ટ દરેક માટે એકસરખા નહીં, પણ જરૂર પ્રમાણે પસંદ કરવા પડે.

પહેલા કયા ટેસ્ટ થાય છે?

• પ્રેગ્નન્સી ટેસ્ટ (પેશાબ કે લોહીમાં beta-hCG), માસિક મોડું હોય તો હંમેશાં પહેલો.
• TSH, જરૂર પડે તો free T4 સાથે.
• પ્રોલેક્ટિન. તણાવ, લોહી લેવામાં તકલીફ અને કેટલીક દવાઓ તેને થોડું વધારી શકે, એટલે વધારે આવે તો આગળના ટેસ્ટ પહેલાં ઘણી વાર ફરી કરાવાય છે.
• ઇસ્ટ્રાડિયોલ સાથે FSH અને LH, જે અંડાશય, પિટ્યુટરી અને મગજનાં કારણો અલગ પાડવામાં મદદ કરે છે. 40 વર્ષ પહેલાં સ્પષ્ટ રીતે વધેલું FSH, અને સાથે ઘણા મહિનાથી માસિક ન આવતું હોય કે ભાગ્યે જ આવતું હોય, તો તે પ્રીમેચ્યોર ઓવેરિયન ઇનસફિશિયન્સી સૂચવે છે. પરિણામ સરહદ પર કે અણધાર્યું હોય તો ડૉક્ટર ટેસ્ટ ફરી કરાવી શકે.

બીજા ટેસ્ટ ક્યારે ઉમેરાય?

• SHBG સાથે ટેસ્ટોસ્ટેરોન, ખીલ, વધારાના વાળ કે PCOS ની શંકા હોય તો. લેબની સચોટ પદ્ધતિ મહત્ત્વની છે. વધુ માટે PCOS નું નિદાન કેવી રીતે થાય વાંચો.
• 17-હાઇડ્રોક્સીપ્રોજેસ્ટેરોન, મોટે ભાગે વહેલી સવારે અને ચક્રના પહેલા ભાગમાં, એડ્રિનલ હાઇપરપ્લેસિયા તપાસવા.
• DHEAS, અને ક્યારેક બીજા ટેસ્ટ, જો પુરુષ હોર્મોન ઘણા વધારે હોય કે ઝડપથી વધતા હોય.
• AMH, જે અંડાશયમાંના નાના ફોલિકલની સંખ્યા બતાવે છે. તે પુખ્ત લોકોમાં PCOS ના નિદાનને ટેકો આપી શકે અને ગર્ભધારણના આયોજનમાં મદદ કરે, પણ અનિયમિત માસિક માટે તે એકલો ટેસ્ટ નથી, અને તમને ક્યારે ગર્ભ રહેશે તે ચોક્કસ કહી શકતો નથી.
• લોહીના કણો (CBC) અને ફેરિટિન, માસિક વધુ આવતું હોય તો.
• પેલ્વિક સોનોગ્રાફી, ગર્ભાશયનું અસ્તર, ફાઇબ્રોઇડ અને અંડાશય જોવા.
• પિટ્યુટરીનો MRI, ફક્ત ત્યારે જ જ્યારે બીજા કોઈ કારણ વગર પ્રોલેક્ટિન સ્પષ્ટ રીતે વધારે હોય.

શું ચક્રનો દિવસ મહત્ત્વનો છે?

ક્યારેક. માસિક આવતું હોય તો FSH, LH અને ઇસ્ટ્રાડિયોલ મોટે ભાગે માસિકના બીજા થી પાંચમા દિવસે તપાસાય છે. માસિક બંધ હોય તો કોઈ પણ દિવસે તપાસી શકાય. TSH, પ્રોલેક્ટિન અને AMH સામાન્ય રીતે કોઈ પણ દિવસે તપાસી શકાય. ઓવ્યુલેશનની પુષ્ટિ માટેનો પ્રોજેસ્ટેરોન ટેસ્ટ આગામી અપેક્ષિત માસિકના લગભગ એક અઠવાડિયા પહેલાં થાય છે. ગર્ભનિરોધક ગોળી કે બીજા હોર્મોન લેતા હો તો ડૉક્ટરને જણાવો, કારણ કે ઘણાં પરિણામો પર તેની અસર થાય છે.

ટેસ્ટ પછી શું થાય?

સારવાર કારણ અને તમારા ધ્યેય પર આધાર રાખે છે: નિયમિત માસિક, ખીલ કે વાળની સારવાર, હાડકાં અને ગર્ભાશયના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ, કે ગર્ભધારણ. લાંબા સમય સુધી ભાગ્યે જ માસિક આવે તો ગર્ભાશયનું અસ્તર જાડું થઈ શકે, એટલે હમણાં ગર્ભધારણનો ધ્યેય ન હોય તો પણ ડૉક્ટર અસ્તરના રક્ષણ માટે સારવાર સૂચવી શકે. ગર્ભધારણ ધ્યેય હોય તો શું PCOS સાથે ગર્ભ રહી શકે વાંચો.

તરુણાવસ્થામાં માસિક શરૂ જ ન થાય કે મોડું થાય, તો વહેલી કે મોડી તરુણાવસ્થા લેખ વાંચો.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારે કયા ટેસ્ટ જોઈએ, અને ચક્રના કયા દિવસે?
• શું મારી દવાઓ, વજનમાં ફેરફાર કે કસરત મારા માસિક પર અસર કરે છે?
• શું મારે ગર્ભાશયના અસ્તર કે હાડકાંના રક્ષણ માટે સારવારની જરૂર છે?

હોર્મોનની તપાસ માટે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.