મેનોપોઝનાં લક્ષણો અને હોર્મોન થેરાપી: ફાયદા અને જોખમ

મેનોપોઝ જીવનનો કુદરતી તબક્કો છે, રોગ નથી. પણ ભારતમાં ઘણી સ્ત્રીઓ માટે તેનાં લક્ષણો સાચાં અને રોજિંદા જીવનને ખોરવી નાખે તેવાં હોય છે, અને કોઈ વિકલ્પો સમજાવે તે વગર તેઓ ચૂપચાપ સહન કરે છે. હોર્મોન થેરાપીનો ઇતિહાસ પણ ગૂંચવણભર્યો રહ્યો છે. 2000 ના દાયકાની શરૂઆતના અભ્યાસો પછી ડર ફેલાયો હતો, જેને પછીનાં વિશ્લેષણોએ વધુ સ્પષ્ટ સંદર્ભમાં મૂક્યો છે. હોર્મોન વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ PCOS અને હોર્મોન્સ વિભાગમાં છે.

મેનોપોઝ એટલે શું, અને તે ક્યારે આવે?

મેનોપોઝ એટલે છેલ્લું માસિક. બીજા કોઈ કારણ વગર 12 મહિના માસિક ન આવે ત્યારે તેની પુષ્ટિ થાય છે. દુનિયામાં સરેરાશ ઉંમર લગભગ 51 વર્ષ છે, અને કેટલાક ભારતીય અભ્યાસો સૂચવે છે કે ભારતીય સ્ત્રીઓમાં તે ઘણી વાર થોડાં વર્ષ વહેલું આવે છે. તે પહેલાંનાં વર્ષો, જ્યારે માસિક અનિયમિત થાય અને લક્ષણો શરૂ થાય, તેને પેરિમેનોપોઝ કહેવાય છે.

40 વર્ષ પહેલાંના મેનોપોઝને પ્રીમેચ્યોર ઓવેરિયન ઇનસફિશિયન્સી કહેવાય છે, અને 40 થી 45 ની વચ્ચેનાને વહેલું મેનોપોઝ. બંનેમાં તબીબી તપાસ જરૂરી છે, કારણ કે નાની ઉંમરે ઇસ્ટ્રોજનની ઊણપ હાડકાં અને હૃદય પર અસર કરે છે. વધુ માટે અનિયમિત માસિક: કયા હોર્મોન ટેસ્ટ જરૂરી વાંચો.

કયાં લક્ષણો સામાન્ય છે?

• ગરમીના ઝટકા (હોટ ફ્લશ) અને રાત્રે પરસેવો
• ઓછી ઊંઘ અને થાક
• મૂડમાં ઝડપી ફેરફાર, ચીડિયાપણું, ચિંતા કે ઉદાસી, અને ધ્યાન ન લાગવું
• યોનિમાં સૂકાપણું, સંબંધ વખતે તકલીફ, અને પેશાબની ઉતાવળ કે વારંવાર ચેપ
• સાંધાનો દુખાવો
• જાતીય ઇચ્છામાં ઘટાડો
• કમરની આસપાસ વજન વધવું

કેટલાંક લક્ષણો થાઇરોઇડની તકલીફ, એનીમિયા કે ડિપ્રેશન સાથે મળતાં આવે છે, એટલે ડૉક્ટર તેની પણ તપાસ કરી શકે.

લાંબા ગાળે ઇસ્ટ્રોજન ઘટવાથી હાડકાં ઝડપથી ઘસાય છે, જેથી ઓસ્ટિયોપોરોસિસ અને ફ્રેક્ચરનું જોખમ વધે છે, અને મેનોપોઝ પછી હૃદયરોગ નું જોખમ પણ વધે છે. વધુ માટે વિટામિન ડી અને હાડકાંનું સ્વાસ્થ્ય અને કોલેસ્ટ્રોલથી હાર્ટ એટેક સુધી વાંચો.

હોર્મોન થેરાપી એટલે શું?

મેનોપોઝની હોર્મોન થેરાપી (MHT), જેને ઘણી વાર HRT કહેવાય છે, અંડાશય હવે ન બનાવતા ઇસ્ટ્રોજનનો થોડો ભાગ પૂરો પાડે છે.

• જે સ્ત્રીઓનું ગર્ભાશય હજી છે તેમને ઇસ્ટ્રોજન સાથે પ્રોજેસ્ટોજન જોઈએ, જે ગર્ભાશયના અસ્તરને જાડું થવાથી અને કેન્સરથી બચાવે છે.
• જેમનું ગર્ભાશય કાઢી નાખ્યું (હિસ્ટરેક્ટોમી) હોય તેઓ મોટે ભાગે ફક્ત ઇસ્ટ્રોજન લઈ શકે છે.
• ઇસ્ટ્રોજન મોંથી લેવાની દવા તરીકે, કે ચામડી પર જેલ કે પૅચ તરીકે આપી શકાય. ચામડી દ્વારા અપાતાં સ્વરૂપોમાં લોહીના ગઠ્ઠાનું જોખમ ઓછું લાગે છે.
• યોનિમાં લગાવાતું ઇસ્ટ્રોજન સૂકાપણું અને પેશાબની તકલીફો સુધારે છે, અને શરીરમાં ઘણું ઓછું શોષાય છે.

તમારા માટે યોગ્ય પ્રકાર, સ્વરૂપ અને સમયગાળો ડૉક્ટર પસંદ કરશે. આ લેખ ચોક્કસ સારવાર-પદ્ધતિઓ સમજાવતો નથી.

ફાયદા શું છે?

• ગરમીના ઝટકા અને રાત્રે પરસેવા માટે હોર્મોન થેરાપી સૌથી અસરકારક સારવાર છે, અને તેની સાથે જોડાયેલી ઊંઘ અને મૂડ પણ ઘણી વાર સુધારે છે.
• તે યોનિનું સૂકાપણું અને તેની સાથેની પેશાબની તકલીફો સુધારે છે.
• તે લેવાય ત્યાં સુધી હાડકાંનું ઘસાવું અટકાવે છે અને ફ્રેક્ચરનું જોખમ ઘટાડે છે.
• પ્રીમેચ્યોર ઓવેરિયન ઇનસફિશિયન્સી કે વહેલા મેનોપોઝવાળી સ્ત્રીઓ માટે, ન લેવાનું કારણ ન હોય તો, હાડકાં અને હૃદયના રક્ષણ માટે ઓછામાં ઓછું મેનોપોઝની સામાન્ય ઉંમર સુધી હોર્મોન થેરાપીની સલાહ માર્ગદર્શિકાઓ આપે છે.

જોખમ શું છે?

જોખમ કેટલું છે તે તમારી ઉંમર, મેનોપોઝને કેટલો સમય થયો, તમારું સ્વાસ્થ્ય અને હોર્મોનના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે.

• લોહીના ગઠ્ઠા અને સ્ટ્રોક: મોંથી લેવાતા ઇસ્ટ્રોજનથી થોડો વધારો, જે ચામડી દ્વારાનાં સ્વરૂપોમાં ઓછો છે.
• સ્તન કેન્સર: ઇસ્ટ્રોજન-પ્રોજેસ્ટોજનની સંયુક્ત થેરાપી સાથે જોખમમાં થોડો વધારો જોડાયેલો છે, જે લાંબા ઉપયોગ સાથે વધે છે. ગર્ભાશય વગરની સ્ત્રીઓમાં ફક્ત ઇસ્ટ્રોજનથી, મોટા અભ્યાસોમાં, સ્તન કેન્સરના જોખમમાં ખૂબ ઓછો વધારો કે કોઈ વધારો નહીં, એવું જોવા મળ્યું છે.
• હૃદયરોગ: મેનોપોઝનાં ઘણાં વર્ષો પછી, ખાસ કરીને 60 પછી, હોર્મોન થેરાપી શરૂ કરવાથી હૃદયનું જોખમ વધી શકે. મેનોપોઝની નજીક શરૂ કરવાથી મોટા ભાગની તંદુરસ્ત સ્ત્રીઓમાં આવી અસર દેખાતી નથી.
• પિત્તાશયની બીમારી થોડી વધુ જોવા મળે છે.

નોર્થ અમેરિકન મેનોપોઝ સોસાયટીનું 2022 નું નિવેદન કહે છે કે તકલીફદાયક લક્ષણોવાળી, ટાળવાનું કોઈ કારણ ન હોય તેવી 60 વર્ષથી નાની, કે મેનોપોઝનાં 10 વર્ષની અંદરની તંદુરસ્ત સ્ત્રીઓ માટે ફાયદા સામાન્ય રીતે જોખમ કરતાં વધુ છે. મોડેથી શરૂ કરતી સ્ત્રીઓ માટે આ સંતુલન ઓછું અનુકૂળ છે.

કોણે હોર્મોન થેરાપી ન લેવી?

આમાંનું કંઈ હોય તો હોર્મોન થેરાપી મોટે ભાગે ટાળવામાં આવે છે, કે નિષ્ણાતની સલાહ જોઈએ: અગાઉ સ્તન કે ગર્ભાશયના અસ્તરનું કેન્સર, અગાઉ લોહીનો ગઠ્ઠો, સ્ટ્રોક કે હાર્ટ એટેક, લિવરની સક્રિય બીમારી, કારણ વગરનો યોનિ રક્તસ્રાવ, કે આ સ્થિતિઓનું વધુ જોખમ.

હોર્મોન વગરના વિકલ્પો કયા?

• જીવનશૈલીનાં પગલાં: સુતરાઉ કપડાંનાં પડ, ઠંડો શયનખંડ, નિયમિત કસરત, ઝટકા વધારતાં હોય તો દારૂ, ચા-કૉફી અને તીખો ખોરાક ઓછો કરવો, અને ધૂમ્રપાન બંધ કરવું
• કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી (CBT), જેના ગરમીના ઝટકા અને ઊંઘ માટે પુરાવા છે
• હોર્મોન વગરની કેટલીક ડૉક્ટરી દવાઓ, જેમાં અમુક એન્ટિડિપ્રેસન્ટ અને બીજી દવાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેની ચર્ચા ડૉક્ટર કરી શકે. બીજા દેશોમાં મંજૂર થયેલી નવી દવાઓ કદાચ હજી ભારતમાં ન મળે.
• સૂકાપણા માટે યોનિનાં મોઇશ્ચરાઇઝર અને લ્યુબ્રિકન્ટ

“કુદરતી” કે જડીબુટ્ટીવાળાં મેનોપોઝ ઉત્પાદનોથી સાવચેત રહો. તેમના ફાયદા ઘણી વાર સાબિત થયેલા નથી, અને કેટલાંકમાં વનસ્પતિ ઇસ્ટ્રોજન હોય છે કે બીજી દવાઓ સાથે પ્રતિક્રિયા કરે છે.

હોર્મોન થેરાપી કેટલો સમય ચાલુ રાખી શકાય?

કોઈ નક્કી મર્યાદા નથી. ઘણી સ્ત્રીઓ થોડાં વર્ષ લે છે, જ્યારે ફાયદા જોખમ કરતાં વધુ રહે ત્યાં સુધી બીજી કેટલીક લાંબો સમય ચાલુ રાખે છે. ડૉક્ટર ઓછામાં ઓછું વર્ષમાં એક વાર તમારી સાથે આ નિર્ણયની સમીક્ષા કરશે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારાં લક્ષણો મેનોપોઝને કારણે છે, કે બીજું કંઈ પણ કારણ હોઈ શકે?
• શું હું હોર્મોન થેરાપી માટે યોગ્ય છું, અને મારા માટે કયું સ્વરૂપ સલામત છે?
• મારાં હાડકાં અને હૃદયની તપાસ કેવી રીતે થવી જોઈએ?
• મારા માટે હોર્મોન વગરના કયા વિકલ્પો યોગ્ય છે?

તમારાં લક્ષણો વિશે વાત કરવા એપોઇન્ટમેન્ટ લો.