પ્લેકની વાર્તા: કોલેસ્ટ્રોલથી હાર્ટ એટેક સુધી

હાર્ટ એટેક અચાનક આવતો લાગે, પણ તેની પાછળની વાર્તા મોટે ભાગે દાયકાઓ પહેલાં શરૂ થાય છે. એ વાર્તા છે પ્લેક ની, એટલે ધમનીની દીવાલમાં બનેલા ચરબીવાળા ગઠ્ઠાની. પ્લેક કેવી રીતે જન્મે છે, વધે છે અને આખરે ફાટે છે તે સમજાય, તો તમને સારું લાગતું હોય ત્યારે પણ ડૉક્ટર LDL કોલેસ્ટ્રોલની આટલી ચિંતા કેમ કરે છે તે સ્પષ્ટ થાય છે. હોર્મોન સાથે જોડાયેલા બીજા રોગો વિશે હોર્મોનના રોગો અને સારવાર પાના પર વાંચો.

વાર્તાની શરૂઆત કેવી રીતે થાય?

તંદુરસ્ત ધમનીની અંદરની સપાટી સુંવાળી હોય છે, નવી પાણીની પાઇપની અંદરની બાજુ જેવી. લોહી સહેલાઈથી વહે છે, અને સપાટી પોતાને સાફ રાખે છે. વર્ષો જતાં કેટલીક બાબતો આ સપાટીને ઈજા પહોંચાડી શકે છે:

• વધારે LDL કોલેસ્ટ્રોલ
• હાઈ બ્લડ પ્રેશર
• ધૂમ્રપાન કે તમાકુ ચાવવી
• ડાયાબિટીસ અને વધારે શુગર
• વધારે ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ, જે ઘણી વાર પેટની ચરબી અને ફેટી લિવર સાથે જોડાયેલું હોય

સપાટીમાં બળતરા થાય પછી લોહીના LDL કણો ધમનીની દીવાલમાં સરકી જાય છે અને ત્યાં ફસાઈ જાય છે. લોહીમાં LDL જેટલું વધારે, અને જેટલો લાંબો સમય વધારે રહે, તેટલું વધુ ફસાય છે. એટલે જ આખી જિંદગીનો LDL સંપર્ક મહત્ત્વનો છે.

પ્લેક કેવી રીતે વધે છે?

ફસાયેલું કોલેસ્ટ્રોલ બળતરા કરનાર પદાર્થ જેવું કામ કરે છે, અને શરીર મેક્રોફેજ નામના સફાઈ કરતા કોષો મોકલે છે. તે કોલેસ્ટ્રોલ ગળી જાય છે અને ફૂલીને “ફોમ સેલ” બને છે. ફોમ સેલ મરે ત્યારે તેમાંની ચરબી બહાર આવે છે, અને ધમનીની દીવાલની અંદર કોલેસ્ટ્રોલથી ભરપૂર નરમ કેન્દ્ર બને છે.

આ કેન્દ્રને ઢાંકવા ધમનીના સ્નાયુ કોષો તેના પર મજબૂત રેસાવાળી પેશીનું પડ બનાવે છે, જેને ફાઇબ્રસ કૅપ કહેવાય છે. સમય જતાં કૅલ્શિયમ પણ જમા થઈ શકે છે. ચરબી, મરેલા કોષો, રેસાવાળી પેશી અને કૅલ્શિયમનો આ આખો ગઠ્ઠો પ્લેક છે. ડૉક્ટરો આખી પ્રક્રિયાને એથરોસ્ક્લેરોસિસ કહે છે.

પ્લેક વધે તેમ ધમની સાંકડી થઈ શકે છે. હૃદયમાં તેને કોરોનરી આર્ટરી ડિસીઝ કહેવાય છે. સાંકડી ધમનીથી મહેનત કરતી વખતે છાતીમાં તકલીફ થઈ શકે, જેને એન્જાઇના કહેવાય છે, કારણ કે હૃદયના સ્નાયુને વધુ લોહી જોઈએ ત્યારે પૂરતું મળતું નથી.

કેટલાક પ્લેક કેમ ફાટે છે?

બધા પ્લેક એકસરખું વર્તન કરતા નથી.

• સ્થિર પ્લેક નું ફાઇબ્રસ કૅપ જાડું હોય છે. તે ધીમે વધે છે અને ધમની સાંકડી કરી શકે, પણ ભાગ્યે જ ફાટે છે.
• અસ્થિર પ્લેક માં મોટું નરમ ચરબીવાળું કેન્દ્ર અને પાતળું કૅપ હોય છે, અને સોજો ઘણો હોય છે. તે ધમનીને બહુ સાંકડી ન કરે એટલે ઘણી વાર કોઈ લક્ષણ ન આપે, પણ તે નાજુક હોય છે.

આ મહત્ત્વની વાત છે. ઘણા હાર્ટ એટેક એવા પ્લેકથી આવે છે જે બહુ મોટા ન હતા. ટ્રેડમિલ ટેસ્ટ સામાન્ય આવે તો પણ જોખમી પ્લેક નથી એમ હંમેશાં કહી શકાતું નથી.

હાર્ટ એટેક વખતે શું થાય છે?

અસ્થિર પ્લેકના પાતળા કૅપમાં તિરાડ પડે ત્યારે અંદરનું ચરબીવાળું કેન્દ્ર લોહીના સંપર્કમાં આવે છે. શરીર તેને ઘાની જેમ ગણે છે. પ્લેટલેટ્સ દોડી આવે છે અને થોડી મિનિટોમાં પ્લેક પર લોહીનો ગઠ્ઠો બને છે.

ગઠ્ઠો ધમનીને પૂરેપૂરી બંધ કરી દે તો તેની આગળના હૃદયના સ્નાયુને ઓક્સિજન મળતો નથી. લગભગ વીસ થી ત્રીસ મિનિટમાં હૃદયનો સ્નાયુ મરવા લાગે છે, અને પછીના થોડા કલાકોમાં નુકસાન ફેલાય છે. આ હાર્ટ એટેક છે, જેને માયોકાર્ડિયલ ઇન્ફાર્ક્શન પણ કહેવાય છે.

કેટલો સ્નાયુ ગુમાવાય તે કઈ ધમની બંધ થઈ, કેટલો સમય બંધ રહી, અને સૌથી વધુ તો સારવાર કેટલી ઝડપથી શરૂ થાય તેના પર આધાર રાખે છે. ગઠ્ઠો ઓગાળતી દવા કે એન્જિયોપ્લાસ્ટીથી ધમની વહેલી ખોલવાથી હૃદયનો સ્નાયુ બચે છે. એટલે છાતીના દુખાવામાં ઘરે “રાહ જોઈને જોવું” ક્યારેય નહીં.

સ્ટેટિન વાર્તા કેવી રીતે બદલે છે?

સ્ટેટિન લિવર જે કોલેસ્ટ્રોલ બનાવે છે તે ઘટાડે છે. પછી લિવર લોહીમાંથી વધુ LDL ખેંચે છે, એટલે LDL ઘટે છે. સ્ટેટિન ઘણી રીતે મદદ કરે છે: ધમનીની દીવાલમાં ઓછું LDL જાય એટલે પ્લેક ધીમે વધે, પ્લેકની અંદર સોજો ઓછો થાય, નરમ કેન્દ્ર સંકોચાય અને કૅપ જાડું થાય, અને LDL ઘણું ઘટે ત્યારે ઇમેજિંગ અભ્યાસોમાં પ્લેક થોડા સંકોચાતા પણ જોવા મળ્યા છે.

રસપ્રદ વાત એ છે કે સ્ટેટિનથી સ્કૅનમાં પ્લેકમાં વધુ કૅલ્શિયમ દેખાઈ શકે છે. આ ઘણી વાર બગડવાનું નહીં, પણ રુઝાવાનું ચિહ્ન હોય છે, એટલે સ્ટેટિન લેતી વખતે વધેલા કૅલ્શિયમ સ્કોરનો અર્થ ડૉક્ટર કાળજીથી સમજાવશે.

ઇઝેટિમાઇબ ક્યાં બંધબેસે છે?

ઇઝેટિમાઇબ આંતરડામાંથી કોલેસ્ટ્રોલનું શોષણ રોકે છે, એટલે તે સ્ટેટિનથી જુદી રીતે LDL ઘટાડે છે. સ્ટેટિન સાથે ઉમેરવાથી LDL વધુ ઘટે છે. IMPROVE-IT અભ્યાસમાં, હાર્ટ એટેક પછી સ્ટેટિન સાથે ઇઝેટિમાઇબ ઉમેરવાથી ફરી હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોક ઓછા થયા. વધુ માટે ઇઝેટિમાઇબ કેવી રીતે કામ કરે છે વાંચો. ઘણા વધુ જોખમવાળા અને લક્ષ્યાંક સુધી ન પહોંચતા લોકો માટે LDL ઘટાડતાં નવાં ઇન્જેક્શન જેવી બીજી દવાઓ પણ વપરાય છે. તમારા માટે શું યોગ્ય છે તે ડૉક્ટર ચર્ચા કરશે.

શું સારવારથી પ્લેક ગાયબ થઈ જાય?

મોટે ભાગે પૂરેપૂરો નહીં. સારવાર ભૂંસી નાખવા કરતાં રુઝાવવા જેવું કામ કરે છે. પ્લેક નાનો, શાંત અને વધુ સારી રીતે ઢંકાયેલો બને છે, અને ફાટવાની શક્યતા ઘણી ઘટે છે. થોડું જોખમ બાકી રહે છે, જેને ડૉક્ટરો રેસિડ્યુઅલ રિસ્ક કહે છે, એટલે બ્લડ પ્રેશર, શુગર, ધૂમ્રપાન અને વજન હજી પણ મહત્ત્વનાં છે.

ભારતીયો માટે આ કેમ મહત્ત્વનું છે?

ભારતમાં હૃદયરોગ ઘણા પશ્ચિમી દેશો કરતાં લગભગ એક દાયકો વહેલો શરૂ થવાનું વલણ ધરાવે છે. ડાયાબિટીસ, પેટની ચરબી, ઓછું HDL અને વધારે ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ ઘણી વાર સાથે જોવા મળે છે. એટલે લિપિડ એસોસિએશન ઑફ ઇન્ડિયા ઘણા ભારતીયો માટે, ખાસ કરીને ડાયાબિટીસવાળા લોકો માટે, LDL ના પ્રમાણમાં કડક લક્ષ્યાંક સૂચવે છે. કમરનું માપ આ જોખમનો ઉપયોગી સંકેત છે, વધુ માટે કમરનું માપ અને સ્વાસ્થ્ય જોખમ વાંચો.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારું એકંદર હૃદયનું જોખમ કેટલું છે, અને મારો LDL લક્ષ્યાંક શું હોવો જોઈએ?
• શું મને સ્ટેટિનની જરૂર છે, અને શું ઇઝેટિમાઇબ કે બીજી દવાઓથી ફાયદો થશે?
• મારે લિપિડ પ્રોફાઇલ કેટલી વાર ફરી કરાવવી?
• શું કુટુંબમાં કોઈની વધારે કોલેસ્ટ્રોલ માટે તપાસ કરાવવી જોઈએ?

કોલેસ્ટ્રોલની તકલીફ ઘણી વાર ડાયાબિટીસ, થાઇરોઇડ કે મેદસ્વિતા સાથે આવે છે, જેની સારવાર એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ કરે છે. એપોઇન્ટમેન્ટ લો.