વહેલી કે મોડી તરુણાવસ્થા: માતા-પિતાએ ક્યારે ચિંતા કરવી?

તરુણાવસ્થાના ફેરફારો ઘણી વાર સૌથી પહેલાં માતા-પિતાના ધ્યાનમાં આવે છે, અને મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે બાળક “બહુ વહેલું” છે કે “બહુ મોડું”. સ્વસ્થ બાળકોમાં પણ તરુણાવસ્થાનો સમય ઘણો જુદો હોય છે, અને ઘણી વાર તે કુટુંબમાં ચાલે છે. પણ ઉંમરની કેટલીક સ્પષ્ટ મર્યાદાઓ છે, જેનાથી આગળ તપાસ કરાવવી યોગ્ય છે, કારણ કે કારણની અસર અંતિમ ઊંચાઈ, મનની સ્થિતિ અને લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય પર થઈ શકે છે. બાળકોની વૃદ્ધિ વિશે વધુ વૃદ્ધિ અને તરુણાવસ્થાના પાના પર છે.

સામાન્ય તરુણાવસ્થા શું છે?

તરુણાવસ્થા મગજ અને પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી અંડાશય કે વૃષણને જતા સંકેતોથી નિયંત્રિત થાય છે.

• છોકરીઓમાં પહેલું ચિહ્ન સામાન્ય રીતે સ્તનની કળી ફૂટવી છે, આશરે 8 થી 13 વર્ષની વચ્ચે. પછી ગુપ્તાંગ પર વાળ આવે છે, અને પહેલું માસિક સામાન્ય રીતે સ્તનની કળી ફૂટ્યાનાં આશરે બે-ત્રણ વર્ષ પછી આવે છે. છોકરીઓમાં ઊંચાઈ ઝડપથી વધવાનો તબક્કો તરુણાવસ્થાની શરૂઆતમાં આવે છે.
• છોકરાઓમાં પહેલું ચિહ્ન વૃષણ મોટાં થવાં છે, આશરે 9 થી 14 વર્ષની વચ્ચે. તે સહેલાઈથી ધ્યાનમાં નથી આવતું. ગુપ્તાંગ પર વાળ, ઊંચાઈનો ઝડપી વધારો, અવાજ બદલાવો અને દાઢી-મૂછ પછી આવે છે.

વહેલી (પ્રીકોશિયસ) તરુણાવસ્થા કોને કહેવાય?

સામાન્ય રીતે તરુણાવસ્થા વહેલી ગણાય, જો:

• છોકરીને 8 વર્ષ પહેલાં સ્તનનો વિકાસ કે ગુપ્તાંગ પર વાળ આવે, કે ઊંચાઈ ઝડપથી વધે
• છોકરાને 9 વર્ષ પહેલાં વૃષણ કે શિશ્ન મોટાં થાય, ગુપ્તાંગ પર વાળ આવે, કે ઊંચાઈ ઝડપથી વધે

10 વર્ષની ઉંમર પહેલાં માસિક આવે, તો તેની પણ તપાસ જરૂરી છે.

વહેલી તરુણાવસ્થા શાથી થાય?

• છોકરીઓમાં મોટા ભાગના કિસ્સા સેન્ટ્રલ પ્રીકોશિયસ પ્યુબર્ટી હોય છે, જેની પાછળ કોઈ ગંભીર કારણ નથી હોતું. મગજની તરુણાવસ્થાની “ઘડિયાળ” ફક્ત વહેલી શરૂ થઈ જાય છે. વધારાનું વજન વહેલી તરુણાવસ્થા સાથે જોડાયેલું છે.
• છોકરાઓમાં વહેલી તરુણાવસ્થા ઓછી જોવા મળે છે અને ઘણી વાર તેની પાછળ કોઈ કારણ હોય છે, એટલે તેની હંમેશાં તપાસ જરૂરી છે.
• ઓછાં જોવા મળતાં કારણોમાં મગજની ગાંઠ કે મગજની બીજી સ્થિતિઓ, પહેલાંની મગજની ઈજા કે રેડિયેશન, એડ્રિનલ કે અંડાશયની સ્થિતિઓ, કન્જેનિટલ એડ્રિનલ હાઇપરપ્લેઝિયા, મેક્યુન-ઑલબ્રાઇટ સિન્ડ્રોમ, ઓછી સક્રિય થાઇરોઇડ, અને ઘરમાં મોટાં લોકો વાપરતાં હોય તેવાં હોર્મોનવાળાં ક્રીમ કે તેલના સંપર્કનો સમાવેશ થાય છે.

દરેક વહેલો ફેરફાર સાચી તરુણાવસ્થા નથી હોતો. ખૂબ નાની છોકરીઓમાં ફક્ત સ્તનની કળી, કે એડ્રિનલ ગ્રંથિને કારણે વહેલા ગુપ્તાંગના વાળ કે શરીરની વાસ (પ્રીમેચ્યોર એડ્રિનાર્કી), હળવા પ્રકારો હોઈ શકે. નિષ્ણાત આ ફરક પારખી શકે છે.

વહેલી તરુણાવસ્થા કેમ મહત્ત્વની છે?

વહેલી તરુણાવસ્થાવાળાં બાળકો શરૂઆતમાં ઘણી વાર ઉંમરના પ્રમાણમાં ઊંચાં હોય છે, પણ તેમનાં હાડકાં વહેલાં પાકે છે અને વૃદ્ધિ વહેલી અટકે છે, એટલે પુખ્ત વયની ઊંચાઈ ઓછી રહી શકે. નાના બાળક માટે વહેલું માસિક કે શરીરના ફેરફારો માનસિક રીતે પણ અઘરા હોઈ શકે. જરૂર હોય ત્યારે, તરુણાવસ્થાને થોભાવતી દવાઓથી સારવાર થાય છે, જે યોગ્ય ઉંમરે બંધ કરાય છે. સારવારની જરૂર છે કે નહીં તેની ચર્ચા ડૉક્ટર કરશે.

મોડી તરુણાવસ્થા કોને કહેવાય?

સામાન્ય રીતે તરુણાવસ્થા મોડી ગણાય, જો:

• છોકરીમાં 13 વર્ષ સુધી સ્તનનો વિકાસ ન થાય, કે 15 વર્ષ સુધી માસિક ન આવે, કે સ્તનનો વિકાસ શરૂ થયાનાં ત્રણ વર્ષ પછી પણ માસિક ન આવે
• છોકરામાં 14 વર્ષ સુધી વૃષણ મોટાં ન થાય

તરુણાવસ્થા શરૂ થઈને અટકી જાય, કે બે-એક વર્ષમાં આગળ ન વધે, તો તેની પણ તપાસ જરૂરી છે.

મોડી તરુણાવસ્થા શાથી થાય?

• કોન્સ્ટિટ્યુશનલ ડિલે ઑફ ગ્રોથ એન્ડ પ્યુબર્ટી, એટલે “મોડા ખીલનારા” બાળકની પેટર્ન, સૌથી સામાન્ય કારણ છે, ખાસ કરીને છોકરાઓમાં. આવાં બાળકો ઘણી વાર સાથીઓ કરતાં ઓછી ઊંચાઈનાં હોય છે, અને માતા કે પિતામાંથી કોઈની તરુણાવસ્થા પણ ઘણી વાર મોડી આવી હોય છે. તેમની તરુણાવસ્થા સામાન્ય રીતે મોડેથી, પણ સામાન્ય રીતે આવે છે.
• લાંબી બીમારી કે નબળું પોષણ, જેમ કે સીલિયાક રોગ, આંતરડાનો સોજો (ઇન્ફ્લેમેટરી બાવલ ડિસીઝ), કાબૂ બહારનો ડાયાબિટીસ, કિડનીની બીમારી કે ખાવાની વિકૃતિઓ (ઈટિંગ ડિસઑર્ડર).
• ઓછા વજન સાથે ભારે કસરત, ખાસ કરીને રમતવીર કે નૃત્ય કરતી છોકરીઓમાં.
• હોર્મોનની સ્થિતિઓ, જેમ કે ઓછી સક્રિય થાઇરોઇડ, વધેલું પ્રોલેક્ટિન કે ગ્રોથ હોર્મોનની ઉણપ. થાઇરોઇડ વિશે હાઇપોથાઇરોઇડિઝમના પાના પર વાંચો.
• અંડાશય કે વૃષણની તકલીફ, જેમ કે છોકરીઓમાં ટર્નર સિન્ડ્રોમ કે છોકરાઓમાં ક્લાઇનફેલ્ટર સિન્ડ્રોમ.
• મગજમાંથી તરુણાવસ્થાના સંકેતોની તકલીફ, ક્યારેક ગંધ ઓછી આવવા સાથે (કૉલમેન સિન્ડ્રોમ).

“મોડા ખીલનારા” બાળક અને લાંબી ચાલતી હોર્મોનની તકલીફ વચ્ચે ફરક પારખવામાં સમય અને ફોલો-અપ લાગી શકે.

ડૉક્ટર કયા ટેસ્ટ કરે છે?

બાળકોના એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ બાળકની તપાસ કરશે, ઊંચાઈ અને વજન વૃદ્ધિના ચાર્ટ પર નોંધશે, અને આ ટેસ્ટ કરાવી શકે:

• બોન એજ, ડાબા હાથ અને કાંડાનો એક્સ-રે, જે બતાવે છે કે હાડકાં કેટલાં પાક્યાં છે
• બ્લડ ટેસ્ટ, જેમ કે LH, FSH, ઇસ્ટ્રાડિઓલ કે ટેસ્ટોસ્ટેરોન, TSH અને પ્રોલેક્ટિન
• તરુણાવસ્થાના સંકેતો ચાલુ થયા છે કે નહીં તે જોવા સ્ટિમ્યુલેશન ટેસ્ટ
• છોકરીઓમાં પેડુની સોનોગ્રાફી
• કેટલાંક બાળકોમાં મગજનો MRI, ખાસ કરીને વહેલી તરુણાવસ્થાવાળા છોકરાઓમાં કે ચેતાતંત્રનાં લક્ષણોવાળાં બાળકોમાં
• ટર્નર કે ક્લાઇનફેલ્ટર સિન્ડ્રોમની શંકા હોય ત્યારે કેરિયોટાઇપ જેવા જનીનના ટેસ્ટ

ભારતીય બાળકો માટે વૃદ્ધિ ઇન્ડિયન એકેડેમી ઑફ પીડિયાટ્રિક્સના ચાર્ટથી માપવામાં આવે છે.

મોડી તરુણાવસ્થાની સારવાર કેવી રીતે થાય?

ઘણા “મોડા ખીલનારા” બાળકોને ફક્ત ધરપત અને ફોલો-અપની જરૂર પડે છે. મોડી તરુણાવસ્થાથી બાળક દુઃખી થતું હોય, તો તરુણાવસ્થા શરૂ કરવા ટૂંકા ગાળાની હોર્મોન સારવારની ચર્ચા ડૉક્ટર કરી શકે. લાંબી ચાલતી હોર્મોનની તકલીફવાળાં બાળકોને લાંબા ગાળાની હોર્મોન સારવાર જોઈએ, જે નિષ્ણાત સંભાળે છે. તરુણાવસ્થા પછી અનિયમિત માસિકવાળી છોકરીઓ અનિયમિત માસિક: કયા હોર્મોન ટેસ્ટ કરાવવા વાંચી શકે, અને ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઓછું હોય તેવા પુખ્ત પુરુષો પુરુષોમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનની ઉણપ. હોર્મોન્સ વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ PCOS અને હોર્મોન્સ વિભાગમાં છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• શું મારા બાળકની તરુણાવસ્થા ખરેખર વહેલી કે મોડી છે, કે સામાન્ય રેન્જમાં?
• સંભવિત કારણ શું છે, અને કયા ટેસ્ટ જરૂરી છે?
• તેની મારા બાળકની અંતિમ ઊંચાઈ પર શી અસર થશે?
• શું સારવારની જરૂર છે, કે રાહ જોઈને નજર રાખી શકાય?

બાળકની તરુણાવસ્થા વિશે ચિંતા હોય, તો એપોઇન્ટમેન્ટ લો.