પુરુષોમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનની ઉણપ: લક્ષણો, ટેસ્ટ અને સલામત સારવાર

ટેસ્ટોસ્ટેરોનની જાહેરાતો ઘણી થાય છે, અને “લો T” ક્લિનિક તથા જીમના સપ્લિમેન્ટ બધે દેખાય છે. છતાં જે પુરુષોને કહેવાય છે કે તેમનું ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઓછું છે, તેમાંના ઘણાનું ખરેખર ઓછું નથી હોતું, અને જેમનું ઓછું હોય તેમાંના ઘણામાં તેનું કારણ સુધારી શકાય તેવું હોય છે. સાચું નિદાન તમારા સ્વાસ્થ્યનું, અને તમારી પ્રજનનક્ષમતાનું, રક્ષણ કરે છે. હોર્મોન્સ વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ PCOS અને હોર્મોન્સ વિભાગમાં છે.

ટેસ્ટોસ્ટેરોન શું કરે છે?

ટેસ્ટોસ્ટેરોન મુખ્ય પુરુષ હોર્મોન છે. તે મોટે ભાગે વૃષણ (ટેસ્ટિસ) માં બને છે, મગજમાં આવેલી પિટ્યુટરી ગ્રંથિના સંકેતોથી. તે શારીરિક સંબંધની ઇચ્છા, ઉત્થાન, શુક્રાણુ બનવા, સ્નાયુ અને હાડકાંની મજબૂતી, લાલ રક્તકણો, ઊર્જા અને મૂડને ટેકો આપે છે.

ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઓછું હોવાનાં લક્ષણો

વધુ ચોક્કસ લક્ષણો:

• શારીરિક સંબંધની ઇચ્છા ઓછી થવી
• સવારનું ઉત્થાન ઓછું થવું, કે ઉત્થાનની તકલીફ (ઇરેક્ટાઇલ ડિસફંક્શન)
• છાતી (સ્તન) મોટી થવી કે દુખવી
• શરીરના વાળ ઘટવા, કે દાઢી ઓછી કરવી પડવી
• વૃષણ ખૂબ નાનાં હોવાં કે સંકોચાતાં જવાં
• શુક્રાણુની સંખ્યા ઓછી, કે બાળક થવામાં તકલીફ
• ગરમીના ઝટકા (હોટ ફ્લશ), કે નાની ઈજામાં હાડકું તૂટવું

ઓછાં ચોક્કસ લક્ષણોમાં થાક, ઉદાસ મૂડ, ધ્યાન ન લાગવું, તાકાત ઘટવી અને શરીરમાં ચરબી વધવી છે. આ બીજાં ઘણાં કારણોથી પણ સામાન્ય છે, એટલે ફક્ત આ લક્ષણોનો અર્થ એ નથી કે તમારું ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઓછું છે.

નિદાન કેવી રીતે થાય?

એન્ડોક્રાઇન સોસાયટીની માર્ગદર્શિકા કહે છે કે નિદાન માટે લાક્ષણિક લક્ષણો અને ઓછું ટેસ્ટોસ્ટેરોન, બંને જોઈએ, અને તે ઓછામાં ઓછા બે જુદા ટેસ્ટમાં નક્કી થયેલું હોવું જોઈએ:

• વહેલી સવારે લીધેલા, સામાન્ય રીતે સવારે 10 વાગ્યા પહેલાં, જ્યારે સ્તર સૌથી વધારે હોય છે
• શક્ય હોય તો આખી રાતના ઉપવાસ પછી, કારણ કે જમવાથી ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઘટી શકે છે
• કોઈ તાત્કાલિક બીમારી દરમિયાન નહીં
• ચોક્કસ, ભરોસાપાત્ર લેબ પદ્ધતિથી માપેલા

એક જ વાર ઓછું આવેલું પરિણામ પૂરતું નથી, કારણ કે ટેસ્ટોસ્ટેરોન દિવસે દિવસે ઘણું બદલાય છે. કુલ ટેસ્ટોસ્ટેરોન સરહદ પર હોય, કે તમને મેદસ્વિતા કે ડાયાબિટીસ હોય, તો ડૉક્ટર SHBG પણ તપાસીને ફ્રી ટેસ્ટોસ્ટેરોન ગણી શકે છે, કારણ કે મેદસ્વિતા SHBG ઘટાડે છે અને કુલ ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઓછું દેખાડી શકે છે.

ડૉક્ટર LH અને FSH પણ તપાસશે, જેથી ખબર પડે કે તકલીફ વૃષણમાં છે (પ્રાઇમરી હાઇપોગોનાડિઝમ) કે પિટ્યુટરી અને મગજમાં (સેકન્ડરી હાઇપોગોનાડિઝમ). પરિણામ પ્રમાણે તે પ્રોલેક્ટિન, આયર્નના ટેસ્ટ, પિટ્યુટરીના બીજા હોર્મોન, વીર્યની તપાસ (સીમન એનાલિસિસ), કે પિટ્યુટરીનો MRI કરાવી શકે. પિટ્યુટરી વિશે વધુ પિટ્યુટરીના પાના પર છે.

સામાન્ય રીતે ટેસ્ટોસ્ટેરોન શાથી ઘટે છે?

વ્યવહારમાં, ઓછા ટેસ્ટોસ્ટેરોનના ઘણા કિસ્સા વૃષણની બીમારીથી નહીં, પણ પિટ્યુટરીના સંકેતોને દબાવતી બાબતોથી હોય છે. તેને ફંક્શનલ હાઇપોગોનાડિઝમ કહે છે:

• મેદસ્વિતા, ખાસ કરીને મોટી કમર. વાંચો: મેદસ્વિતાનું પાનું અને કમરનું માપ અને આરોગ્યનું જોખમ.
• ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ અને પ્રીડાયાબિટીસ. વાંચો: પ્રીડાયાબિટીસનો અર્થ શું.
• સ્લીપ એપનિયા, અને નબળી કે ઓછી ઊંઘ
• ઓપિઓઇડ પ્રકારની દુખાવાની દવાઓ, સ્ટેરોઇડ દવાઓ અને બીજી કેટલીક દવાઓ
• વધુ પડતો દારૂ
• કોઈ પણ ગંભીર કે લાંબી બીમારી
• ભૂતકાળમાં એનાબોલિક સ્ટેરોઇડનો ઉપયોગ, જે શરીરનું પોતાનું ઉત્પાદન મહિનાઓ કે તેથી વધુ સમય દબાવી શકે

આ બાબતોની સારવારથી ઘણી વાર ટેસ્ટોસ્ટેરોન કુદરતી રીતે વધે છે. ખાસ કરીને વજન ઘટવાથી ઘણી વાર ટેસ્ટોસ્ટેરોન વધે છે.

ઓછાં જોવા મળતાં કારણોમાં ક્લાઇનફેલ્ટર સિન્ડ્રોમ, પિટ્યુટરીની ગાંઠ, વધેલું પ્રોલેક્ટિન, નીચે ન ઊતરેલાં વૃષણ, ઈજા, વૃષણ પર અસર કરતા ગાલપચોળિયાં (મમ્પ્સ), કીમોથેરાપી અને તરુણાવસ્થા મોડી કરતી વારસાગત સ્થિતિઓ છે. વાંચો: વહેલી કે મોડી તરુણાવસ્થા.

ટેસ્ટોસ્ટેરોનની સારવાર ક્યારે વપરાય?

નિદાન પાકું થયું હોય અને લક્ષણો હોય તેવા પુરુષોમાં, ટેસ્ટોસ્ટેરોનની સારવાર શારીરિક સંબંધની ઇચ્છા, જાતીય કાર્ય, મૂડ, હાડકાંની ઘનતા અને શરીરની રચનામાં સુધારો કરી શકે છે. તે ઇન્જેક્શન અને જેલ રૂપે મળે છે, અને ડૉક્ટર વિકલ્પો અને દેખરેખની ચર્ચા કરશે.

2023 માં પ્રકાશિત મોટા TRAVERSE અભ્યાસમાં, ઓછું ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને હૃદયનું જોખમ ધરાવતા મધ્યમ અને મોટી ઉંમરના પુરુષોમાં, ડમી દવાની સરખામણીમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનથી હૃદયની મોટી ઘટનાઓ વધી નહીં. પણ ટેસ્ટોસ્ટેરોન જૂથમાં હૃદયના અનિયમિત ધબકારા (એટ્રિયલ ફાઇબ્રિલેશન), કિડનીને ઈજા અને ફેફસાંમાં લોહીના ગઠ્ઠા વધુ જોવા મળ્યા, એટલે કાળજીપૂર્વક પસંદગી અને દેખરેખ હજી મહત્ત્વનાં છે.

સારવાર દરમિયાન ટેસ્ટોસ્ટેરોનનું સ્તર, હિમોગ્લોબિન (લાલ રક્તકણોની સંખ્યા), અને મોટી ઉંમરના પુરુષોમાં પ્રોસ્ટેટની નિયમિત તપાસ જરૂરી છે.

પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગરનું ટેસ્ટોસ્ટેરોન કેમ જોખમી છે?

આ લેખનો સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો આ છે. બહારથી લીધેલું ટેસ્ટોસ્ટેરોન મગજને વૃષણ તરફ સંકેત મોકલવાનું બંધ કરવા કહે છે. તેના પરિણામે:

• શુક્રાણુ બનવાનું ઘણું ઘટી શકે, ક્યારેક શૂન્ય સુધી, અને વૃષણ સંકોચાય છે. બંધ કર્યા પછી સુધારો થવામાં ઘણા મહિના લાગી શકે, અને સુધારો થશે જ એવું ચોક્કસ નથી.
• હિમોગ્લોબિન ખૂબ વધી શકે, જેનાથી લોહી ઘટ્ટ થાય છે
• ખીલ, છાતી મોટી થવી, મૂડમાં ફેરફાર અને સ્લીપ એપનિયા વધી શકે
• ઓનલાઇન કે જીમમાંથી ખરીદેલી પ્રોડક્ટ અશુદ્ધ, ખોટા લેબલવાળી, કે બીજા સ્ટેરોઇડવાળી હોઈ શકે

એટલે હમણાં કે ભવિષ્યમાં બાળક ઇચ્છતા હો, તો સામાન્ય રીતે ટેસ્ટોસ્ટેરોન યોગ્ય સારવાર નથી. બીજી સારવારો પ્રજનનક્ષમતા જાળવીને તમારું પોતાનું ટેસ્ટોસ્ટેરોન વધારી શકે છે, જેની ચર્ચા ડૉક્ટર કરી શકે છે.

તમે પહેલેથી પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર ટેસ્ટોસ્ટેરોન કે સ્ટેરોઇડ લેતા હો, તો ડૉક્ટરને કહેતાં શરમાશો નહીં. અચાનક બંધ કરવાને કે જાતે ચાલુ રાખવાને બદલે મદદ માગો, કારણ કે બંનેથી તકલીફ થઈ શકે છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• શું મારા ટેસ્ટોસ્ટેરોનના ટેસ્ટ સાચી રીતે, સવારે અને ફરીથી કરાયા છે?
• શું મારું ઓછું સ્તર વજન, ડાયાબિટીસ, ઊંઘ કે દવાઓને કારણે છે?
• તકલીફ વૃષણમાં છે કે પિટ્યુટરીમાં?
• સારવારની મારી પ્રજનનક્ષમતા પર શી અસર થશે?

કાળજીપૂર્વકની તપાસ માટે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.