ગર્ભાવસ્થામાં ડાયાબિટીસ (જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ) શાથી થાય છે?

“તમને જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ છે” એવું સાંભળીને ચિંતા થાય, ખાસ કરીને તમે હંમેશાં તંદુરસ્ત રહ્યાં હો ત્યારે. ઘણી સ્ત્રીઓ પૂછે છે, “મેં કંઈ ખોટું કર્યું?” મોટે ભાગે જવાબ ના છે. ગર્ભાવસ્થા શરીરના હોર્મોન્સને જે રીતે બદલે છે, અને સ્વાદુપિંડની કુદરતી મર્યાદા, આ બંનેના મેળથી જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ થાય છે. તે શા માટે થાય છે તે સમજાય તો સારવાર અને ડિલિવરી પછીનું ફોલો-અપ સ્વીકારવું ઘણું સહેલું બને છે. ડાયાબિટીસ વિશે વધુ માહિતી ડાયાબિટીસ વિભાગમાં અને ડાયાબિટીસના પાના પર છે.

જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ એટલે શું?

જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ (GDM) એટલે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન પહેલી વાર પકડાયેલી વધારે શુગર. તે મોટે ભાગે ગર્ભાવસ્થાના બીજા અડધા ભાગમાં દેખાય છે, અને મોટા ભાગની સ્ત્રીઓમાં ડિલિવરી પછી જતો રહે છે.

ગર્ભાવસ્થાની શરૂઆતમાં જ શુગર ઘણી વધારે મળે, તો બને કે ડાયાબિટીસ ગર્ભાવસ્થા પહેલાંથી હતો પણ નિદાન નહોતું થયું. ડૉક્ટર મોટે ભાગે બાળકના જન્મ પછી તેની તપાસ કરે છે.

ગર્ભાવસ્થામાં શુગર કેમ વધે છે?

લોહીની શુગરને બે બાબતો વચ્ચેના સંતુલન તરીકે સમજો:

• સ્વાદુપિંડ કેટલું ઇન્સ્યુલિન બનાવી શકે છે.
• શરીર ઇન્સ્યુલિનનો કેટલો પ્રતિરોધ કરે છે.

દરેક પ્રકારનો ડાયાબિટીસ મૂળમાં આ બંને વચ્ચેનું અસંતુલન છે. ગર્ભાવસ્થા પ્રતિરોધની બાજુ પર ભારે દબાણ કરે છે.

ઓર (પ્લેસેન્ટા) જેમ મોટી થાય તેમ તે હ્યુમન પ્લેસેન્ટલ લેક્ટોજન, પ્લેસેન્ટલ ગ્રોથ હોર્મોન, પ્રોજેસ્ટેરોન, કોર્ટિસોલ અને પ્રોલેક્ટિન જેવા હોર્મોન્સ છોડે છે. આ હોર્મોન્સ સ્નાયુ, લિવર અને ચરબીને ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યે ઓછાં સંવેદનશીલ બનાવે છે. ગર્ભાવસ્થાના છેલ્લા ત્રણ મહિના સુધીમાં શરીર ગર્ભાવસ્થા પહેલાં કરતાં લગભગ અડધું જ ઇન્સ્યુલિન-સંવેદનશીલ રહે છે. લિવર પણ વધુ ગ્લુકોઝ છોડે છે.

આ ખરેખર સામાન્ય અને ઉપયોગી છે. તેનાથી વધતા બાળક માટે લોહીમાં વધુ ગ્લુકોઝ અને પોષક તત્ત્વો રહે છે.

કેટલીક સ્ત્રીઓને જ કેમ થાય છે?

મોટા ભાગની ગર્ભાવસ્થામાં સ્વાદુપિંડ સામાન્ય કરતાં બે થી ત્રણ ગણું વધુ ઇન્સ્યુલિન બનાવીને જવાબ આપે છે, અને શુગર સામાન્ય રહે છે.

સ્વાદુપિંડ વધતા પ્રતિરોધના પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિન પૂરતું વધારી ન શકે ત્યારે જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ થાય છે. તેને આ રીતે સમજી શકાય: ગર્ભાવસ્થા સ્વાદુપિંડ માટે એક સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ છે. જે સ્ત્રીઓને GDM થાય છે તેમનામાં ઘણી વાર ગર્ભાવસ્થા પહેલાંથી જ ઇન્સ્યુલિન બનાવતા બીટા કોષોનો ભંડાર ઓછો હોય છે, અથવા થોડો ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ હોય છે. ગર્ભાવસ્થા ફક્ત તેને બહાર લાવે છે.

કોને જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ થવાની શક્યતા વધુ?

• ભારતીય સહિત દક્ષિણ એશિયન મૂળ. ભારતીય સ્ત્રીઓમાં GDM નો દર દુનિયામાં ઊંચા દરોમાંનો એક છે.
• ગર્ભાવસ્થા પહેલાં વધારે વજન, ખાસ કરીને કમરની આસપાસ વધારાની ચરબી.
• માતા-પિતા, ભાઈ કે બહેનને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ.
• PCOS, જે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ સાથે જોડાયેલું છે. વધુ માટે PCOS સાથે ગર્ભાવસ્થા વાંચો.
• અગાઉની ગર્ભાવસ્થામાં જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ.
• અગાઉનું બાળક જન્મ સમયે ખૂબ વજનવાળું હોય.
• ગર્ભાવસ્થા વખતે વધુ ઉંમર, સામાન્ય રીતે 25 થી 30 વર્ષથી ઉપર.
• ગર્ભાવસ્થા પહેલાં પ્રીડાયાબિટીસ કે વધારે શુગર.

ઘણી ભારતીય સ્ત્રીઓને આમાંનું એક પણ જોખમ ન હોય છતાં GDM થાય છે. એટલે જ ભારતમાં દરેક ગર્ભવતી સ્ત્રી માટે ટેસ્ટ કરાવવાની ભલામણ છે.

ભારતમાં ટેસ્ટ ક્યારે થાય છે?

ભારત સરકારની માર્ગદર્શિકા દરેક ગર્ભવતી સ્ત્રી માટે પહેલી પ્રસૂતિ-પૂર્વ મુલાકાત વખતે ગ્લુકોઝનું પાણી પીને કરાતો ટેસ્ટ સૂચવે છે, અને પહેલો ટેસ્ટ સામાન્ય હોય તો 24 થી 28 અઠવાડિયે ફરી. ભારતીય પદ્ધતિમાં ગ્લુકોઝ પીધાના બે કલાક પછી લોહીનો એક જ નમૂનો લેવાય છે, અને ઉપવાસની જરૂર નથી. ટેસ્ટ કેવી રીતે થશે તે તમારા ડૉક્ટર કે લેબ સમજાવશે. ગર્ભાવસ્થા વગરના સામાન્ય આંકડા બ્લડ શુગરનું સામાન્ય સ્તર લેખમાં છે.

માતા અને બાળક પર શું અસર થાય?

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતા માટે: હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને પ્રી-એક્લેમ્પ્સિયા, મોટું બાળક અને સિઝેરિયન ડિલિવરીની વધુ શક્યતા.

બાળક માટે: વધારાનો ગ્લુકોઝ ઓર દ્વારા બાળક સુધી પહોંચે છે, અને જવાબમાં બાળક વધારાનું ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે. તેનાથી આ થઈ શકે:

• મોટું બાળક (મેક્રોસોમિયા), અને તેથી અઘરી ડિલિવરીનું જોખમ.
• જન્મ પછી તરત ઓછી શુગર.
• કેટલાંક બાળકોમાં શ્વાસની તકલીફ અને કમળો.

સારી વાત એ છે કે શુગર લક્ષ્યાંકમાં રાખવાથી આ જોખમો ઘણાં ઘટે છે. મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ આહાર અને પ્રવૃત્તિના ફેરફારથી GDM કાબૂમાં રાખે છે. કેટલીકને ઇન્સ્યુલિન કે મેટફોર્મિન જેવી દવાની જરૂર પડે છે. દવા શરૂ કરવી કે નહીં તે નિર્ણય તમારા ડૉક્ટર લેશે.

ભવિષ્ય માટે તેનો અર્થ શું?

તમારા માટે: જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ એક વહેલી ચેતવણી છે. ગર્ભાવસ્થામાં સામાન્ય શુગરવાળી સ્ત્રીઓની સરખામણીમાં GDM થયેલી સ્ત્રીઓને આગળ જતાં ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ થવાની શક્યતા લગભગ દસ ગણી હોય છે. ભારતમાં આ ઘણી વાર થોડાં જ વર્ષોમાં થાય છે. પછીની ગર્ભાવસ્થામાં GDM ફરી પણ થઈ શકે.

તમારા બાળક માટે: GDM વાળી ગર્ભાવસ્થા પછી જન્મેલાં બાળકોમાં મોટાં થતાં મેદસ્વિતા અને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસની શક્યતા વધુ હોય છે. આખા કુટુંબની તંદુરસ્ત જીવનશૈલી તેમનું પણ રક્ષણ કરે છે.

ડિલિવરી પછી તમે શું કરી શકો?

• ડાયાબિટીસ જતો રહ્યો છે તેની ખાતરી કરવા, ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે ડિલિવરીનાં 4 થી 12 અઠવાડિયાં પછી શુગરનો ટેસ્ટ કરાવો.
• પછી ડૉક્ટર કહે તે પ્રમાણે આખી જિંદગી ઓછામાં ઓછું દર એક થી ત્રણ વર્ષે શુગર તપાસાવો.
• શક્ય હોય તો સ્તનપાન કરાવો. તે આગળ જતાં ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસના ઓછા જોખમ સાથે જોડાયેલું છે.
• તંદુરસ્ત વજન પર પાછા આવવાનો અને સક્રિય રહેવાનો પ્રયત્ન કરો. વજન અને પેટની ચરબી ઘટાડવાથી ડાયાબિટીસનું જોખમ ઘટે છે. જેમને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ થાય, તેમનામાં વજન ઘટાડવાથી ક્યારેક તે રેમિશનમાં આવી શકે છે. વધુ માટે ડાયાબિટીસ રેમિશન વાંચો.
• આગામી ગર્ભાવસ્થા પહેલાં શુગરનો ટેસ્ટ કરાવો અને ડૉક્ટર સાથે યોજના બનાવો.

દવાની જરૂર પડે ત્યારે મેટફોર્મિન અને ઇન્સ્યુલિન વિશે વધુ માહિતી ગર્ભાવસ્થામાં મેટફોર્મિન લેખમાં છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• જમ્યા પહેલાં અને પછી મારી શુગરના લક્ષ્યાંક શું છે?
• શું હું આહારના ફેરફારથી સંભાળી શકું, કે મને દવાની જરૂર પડશે?
• બાળકનો વિકાસ આપણે કેવી રીતે તપાસીશું?
• ડિલિવરી પછી મારે ક્યારે અને કયો ટેસ્ટ કરાવવો?

તમને જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ, PCOS કે કુટુંબમાં ડાયાબિટીસનો મજબૂત ઇતિહાસ હોય, તો એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તંદુરસ્ત ભવિષ્યની યોજનામાં મદદ કરી શકે છે. એપોઇન્ટમેન્ટ લો.