ગર્ભાવસ્થામાં મેટફોર્મિન: જાણવા જેવી વાતો

મેટફોર્મિન દુનિયાની સૌથી જૂની અને બહોળા પ્રમાણમાં વપરાતી ડાયાબિટીસની દવાઓમાંની એક છે. તમે ગર્ભવતી હો કે ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન કરતાં હો, તો સ્વાભાવિક છે કે મનમાં પ્રશ્ન થાય: શું તે મારા બાળક માટે સલામત છે? ટૂંકમાં જવાબ: ગર્ભાવસ્થામાં જેનો સૌથી વધુ અભ્યાસ થયો છે તેવી દવાઓમાંની તે એક છે, અને મોટા ભાગની માહિતી ધરપત આપનારી છે. પણ તે દરેક માટે યોગ્ય વિકલ્પ નથી, અને નિર્ણય ડૉક્ટર સાથે મળીને લેવાનો હોય છે. ડાયાબિટીસ વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ ડાયાબિટીસ વિભાગમાં છે.

ગર્ભાવસ્થામાં મેટફોર્મિન શા માટે વપરાય?

ડૉક્ટરો થોડી પરિસ્થિતિઓમાં ગર્ભાવસ્થામાં મેટફોર્મિન વાપરે છે:

• જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ (GDM), જ્યારે ફક્ત આહાર અને હલનચલનથી શુગર રેન્જમાં ન આવે. વાંચો: જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ શાથી થાય છે.
• ગર્ભાવસ્થા પહેલાંથી ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ, સામાન્ય રીતે ઇન્સ્યુલિન સાથે.
• PCOS, જ્યાં ગર્ભ રહે તે માટે પહેલેથી મેટફોર્મિન લેતી કેટલીક સ્ત્રીઓને થોડો સમય ચાલુ રાખવાની સલાહ અપાય છે.

મેદસ્વિતાવાળી સ્ત્રીઓમાં ફક્ત જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ અટકાવવા, કે ગર્ભાવસ્થામાં વજન વધતું રોકવા માટે તે સૂચવાતી નથી. અભ્યાસોમાં તે આવી પરિસ્થિતિમાં ડાયાબિટીસ અટકાવતી હોવાનું દેખાયું નથી.

શું મેટફોર્મિન મારા બાળક માટે સલામત છે?

તમે સાંભળ્યું હશે કે મેટફોર્મિન “કેટેગરી B” દવા છે. અમેરિકામાં 2015 માં આ અક્ષરવાળી કેટેગરીઓ બંધ કરાઈ, કારણ કે તે પુરાવાને વધુ પડતા સરળ બનાવી દેતી હતી. ખરેખર મહત્ત્વનું એ છે કે અભ્યાસો શું બતાવે છે:

• જન્મજાત ખામીઓ. ગર્ભાવસ્થાના પહેલા ત્રણ મહિનામાં મેટફોર્મિન લેનારી સ્ત્રીઓના મોટા અભ્યાસોમાં જન્મજાત ખામીઓનો દર વધારે જોવા મળ્યો નથી. ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસવાળી સ્ત્રીઓ પરના 2024 ના એક અભ્યાસમાં, શરૂઆતની ગર્ભાવસ્થામાં ઇન્સ્યુલિન સાથે મેટફોર્મિન ચાલુ રાખવાથી, ફક્ત ઇન્સ્યુલિન પર ફેરવવાની સરખામણીમાં, ગર્ભ ગુમાવવાનું જોખમ ખાસ વધ્યું નહીં.
• તે ઓર (પ્લેસેન્ટા) પાર કરે છે. મેટફોર્મિન બાળક સુધી પહોંચે છે, લગભગ માતા જેટલા સ્તરે. કેટલીક માર્ગદર્શિકાઓ સાવચેત રહે છે તેનું મુખ્ય કારણ આ છે.
• બાળકો પર લાંબા ગાળાની અસર. આ સૌથી મોટો પ્રશ્ન રહ્યો છે. શરૂઆતના કેટલાક અભ્યાસોમાં, મેટફોર્મિનના સંપર્કમાં આવેલાં બાળકો નાની ઉંમરે થોડાં વધુ વજનવાળાં દેખાયાં. વધુ તાજેતરના સંશોધનમાં, જેમાં 18 અભ્યાસોની 2025 ની એક સમીક્ષા પણ છે, મોટી ઉંમરના બાળપણ સુધીમાં શરીરના વજનમાં કુલ કોઈ ફરક જોવા મળ્યો નહીં. જોકે PCOS વાળી માતાઓનાં બાળકોમાં થોડા અભ્યાસોમાં વજન થોડું વધારે જોવા મળ્યું, એટલે આ જૂથ માટે પુરાવા ઓછા નિશ્ચિત છે. એકંદરે તારણો મોટે ભાગે ધરપત આપનારાં છે, પણ સંશોધકો આ બાળકોને આગળ પણ જોઈ રહ્યા છે.

મેટફોર્મિનની ઇન્સ્યુલિન સાથે સરખામણી

ઇન્સ્યુલિન ઓર પાર કરતું નથી અને દાયકાઓથી ગર્ભાવસ્થામાં વપરાય છે, એટલે અમેરિકન ડાયાબિટીસ એસોસિએશન હજી તેને ગર્ભાવસ્થામાં ડાયાબિટીસ માટેની પસંદગીની દવા ગણે છે. મેટફોર્મિન માન્ય વિકલ્પ છે, કે ઇન્સ્યુલિન સાથે ઉમેરાતી દવા છે. ભારતમાં સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાતો અને ડાયાબિટીસના ડૉક્ટરો તેનો બહોળો ઉપયોગ કરે છે, ખાસ કરીને જ્યારે ઇન્સ્યુલિન સંભાળવું અઘરું હોય.

જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસવાળી સ્ત્રીઓ પરના મોટા MiG અભ્યાસમાં:

• મેટફોર્મિન લેનારી સ્ત્રીઓનું વજન ઇન્સ્યુલિન લેનારી સ્ત્રીઓ કરતાં ઓછું વધ્યું.
• તેમનાં બાળકોમાં જન્મ પછી શુગર તીવ્ર રીતે ઘટવાનું ઓછું જોવા મળ્યું.
• મોટા ભાગની સ્ત્રીઓએ કહ્યું કે ભવિષ્યની ગર્ભાવસ્થામાં તે મેટફોર્મિન પસંદ કરશે.
• પણ લગભગ 46 ટકાને શુગરના લક્ષ્યાંક સુધી પહોંચવા ઇન્સ્યુલિન ઉમેરવું પડ્યું.
• મેટફોર્મિન જૂથમાં સમય પહેલાં ડિલિવરી થોડી વધુ જોવા મળી, જોકે તેમાંની મોટા ભાગની ડિલિવરી નિયત સમયની નજીક હતી.

ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ વાળી સ્ત્રીઓ માટેના MiTy અભ્યાસમાં, ઇન્સ્યુલિન સાથે મેટફોર્મિન કે ડમી દવા અપાઈ. મેટફોર્મિનથી શુગરનો કાબૂ સુધર્યો, વજન ઓછું વધ્યું અને ખૂબ મોટાં બાળકો ઓછાં જન્મ્યાં. પણ વધુ બાળકો ઉંમરના પ્રમાણમાં નાનાં જન્મ્યાં. બે વર્ષની ઉંમરે બંને જૂથનાં બાળકોની વૃદ્ધિ સરખી હતી. એટલે જે સ્ત્રીઓમાં બાળકની વૃદ્ધિ પહેલેથી ઓછી હોય, તેમના માટે મેટફોર્મિન કદાચ યોગ્ય ન હોય, અને ડૉક્ટર બાળકની વૃદ્ધિના સોનોગ્રાફી રિપોર્ટ ધ્યાનમાં લેશે.

ગર્ભાવસ્થામાં PCOS અને મેટફોર્મિન

PCOS વાળી સ્ત્રીઓમાં જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને સમય પહેલાં ડિલિવરીનું જોખમ વધારે હોય છે. કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે મેટફોર્મિન ચાલુ રાખવાથી મોડી કસુવાવડ અને સમય પહેલાંની ડિલિવરીનું જોખમ થોડું ઘટી શકે, પણ તે જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસને ભરોસાપૂર્વક અટકાવતી નથી. ડૉક્ટરોની પદ્ધતિ જુદી જુદી હોય છે. ઘણા ડૉક્ટર ગર્ભ રહ્યાની ખાતરી પછી મેટફોર્મિન બંધ કરે છે, તો કેટલાક અમુક સ્ત્રીઓમાં ચાલુ રાખે છે. તમે મેટફોર્મિન લેતાં હો અને ગર્ભ રહ્યાની ખબર પડે, તો જલદી ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો, પણ દવા જાતે બંધ કે બદલશો નહીં. PCOS અને ગર્ભ વિશે વધુ માટે PCOS સાથે ગર્ભ રહી શકે? અને PCOS નું પાનું જુઓ.

સ્તનપાન દરમિયાન મેટફોર્મિન

હા, સલામત ગણાય છે. ધાવણમાં ફક્ત થોડી માત્રા જાય છે, અને મેટફોર્મિન સ્તનપાન સાથે સુસંગત ગણાય છે. ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસવાળી ઘણી સ્ત્રીઓ ડિલિવરી પછી ફરી મેટફોર્મિન પર આવે છે. જેસ્ટેશનલ ડાયાબિટીસવાળી સ્ત્રીઓની સામાન્ય રીતે ડિલિવરી પછી ડાયાબિટીસની બધી દવાઓ બંધ થાય છે, પણ ડિલિવરીનાં થોડાં અઠવાડિયાં પછી શુગરનો ટેસ્ટ અને પછી નિયમિત તપાસ જરૂરી છે.

આડઅસરો

સામાન્ય આડઅસરો ગર્ભાવસ્થા બહાર જેવી જ છે: ઊબકા, પાતળા ઝાડા, ગૅસ અને મોંમાં ધાતુ જેવો સ્વાદ. શરૂઆતનાં થોડાં અઠવાડિયાંમાં તે વધુ હોય છે. જમવા સાથે લેવાથી, કે ધીમે છૂટતી (એક્સટેન્ડેડ-રિલીઝ) ગોળીથી ઘણી વાર રાહત મળે છે; ડૉક્ટર સલાહ આપશે. સવારની ઊલટી (મોર્નિંગ સિકનેસ) સાથે આડઅસર સહન કરવી અઘરી બની શકે, એટલે તકલીફ થાય તો ડૉક્ટરને જણાવો.

મારી શુગર કેવી રીતે તપાસાશે?

સારવાર કોઈ પણ હોય, લક્ષ્ય એક જ છે: તમારી ટીમે નક્કી કરેલા લક્ષ્યાંકમાં શુગર રાખવી, જે જમ્યા પહેલાં અને પછી માપવામાં આવે છે. ગર્ભાવસ્થામાં HbA1c ઓછો ભરોસાપાત્ર છે, એટલે આંગળીથી ગ્લુકોમીટરના આંકડા કે સેન્સરના આંકડા મુખ્ય માર્ગદર્શક છે. HbA1c વિશે વધુ HbA1c ટેસ્ટનો અર્થ લેખમાં છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારા પ્રકારના ડાયાબિટીસ માટે મેટફોર્મિન, ઇન્સ્યુલિન કે બંને, શું યોગ્ય છે?
• જમ્યા પહેલાં અને પછી મારા શુગરના લક્ષ્યાંક શું છે?
• મારા બાળકની વૃદ્ધિ પર આપણે કેવી રીતે નજર રાખીશું?
• ડિલિવરી પછી અને સ્તનપાન દરમિયાન મારી દવાઓનું શું થશે?
• બાળકના જન્મ પછી મારે શુગરનો ટેસ્ટ ક્યારે કરાવવો?

ડાયાબિટીસ કે PCOS હોય અને ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન કરતાં હો, તો એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટને મળવાનો યોગ્ય સમય ગર્ભ રહે તે પહેલાંનો છે. વધુ માહિતી ડાયાબિટીસના પાના પર છે. આગળનું આયોજન કરવા એપોઇન્ટમેન્ટ લો.