ઇન્સ્યુલિન શરૂ કરવું: શું અપેક્ષા રાખવી અને સામાન્ય માન્યતાઓ

ડાયાબિટીસવાળા લોકોને “ઇન્સ્યુલિન” શબ્દ જેટલો ડરાવે છે, એટલું બીજું ભાગ્યે જ કંઈ ડરાવે છે. ભારતમાં ઘણા લોકો ડર, માન્યતાઓ કે સગાંની સલાહને કારણે વર્ષો સુધી ઇન્સ્યુલિન ટાળે છે. છતાં ઇન્સ્યુલિન એ જ હોર્મોન છે જે તમારું પોતાનું સ્વાદુપિંડ બનાવે છે. શરીર પૂરતું ન બનાવી શકે ત્યારે તે પાછું આપવું, એ તબીબી વિજ્ઞાનની સૌથી કુદરતી અને અસરકારક સારવારોમાંની એક છે. ઇન્સ્યુલિન વિશેની બીજી માર્ગદર્શિકાઓ ડાયાબિટીસ વિભાગમાં છે.

ડૉક્ટર ઇન્સ્યુલિન કેમ સૂચવી શકે?

ડૉક્ટર ઇન્સ્યુલિનની સલાહ આ પરિસ્થિતિઓમાં આપી શકે:

• તમને ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ છે, જેમાં શરીર બહુ ઓછું કે બિલકુલ ઇન્સ્યુલિન બનાવતું નથી. વાંચો: ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસ.
• તમારો ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ હવે ગોળીઓ કે બીજાં ઇન્જેક્શનથી કાબૂમાં નથી, અને તમારો HbA1c લક્ષ્યાંકથી ઉપર રહે છે
• નિદાન વખતે જ શુગર ખૂબ વધારે છે, સાથે વજન ઘટ્યું છે કે લક્ષણો છે. ઇન્સ્યુલિન તેને ઝડપથી નીચે લાવી શકે છે, અને કેટલાક લોકોમાં પછીથી ડૉક્ટરની દેખરેખ હેઠળ તે ઘટાડી કે બંધ કરી શકાય છે.
• તમે ગર્ભવતી છો કે ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન કરો છો અને વધુ કડક કાબૂની જરૂર છે
• તમે હોસ્પિટલમાં બીમાર છો, સર્જરી થવાની છે, કે સ્ટેરોઇડ દવાઓ ચાલે છે
• કિડની કે લિવરની તકલીફને કારણે બીજી દવાઓ યોગ્ય નથી

સામાન્ય માન્યતાઓ

• “ઇન્સ્યુલિન એટલે ડાયાબિટીસ છેલ્લા તબક્કે છે.” ના. ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ સમય સાથે બદલાય છે, અને ઘણા લોકોને ક્યારેક ઇન્સ્યુલિનની જરૂર પડે છે. તે બતાવે છે કે ડાયાબિટીસ કેટલા સમયથી છે, એવું નહીં કે તમે કંઈ ખોટું કર્યું.
• “એક વાર શરૂ કર્યું, પછી ક્યારેય બંધ ન થાય.” હંમેશાં સાચું નથી. ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસમાં ઇન્સ્યુલિન આખી જિંદગી માટે છે. ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસમાં કેટલાક લોકો થોડો સમય તે વાપરે છે અને પછી બીજી સારવાર પર જાય છે. આ નિર્ણય ડૉક્ટર તમારી સાથે મળીને લે છે.
• “ઇન્સ્યુલિનથી કિડની કે આંખો બગડે.” ના. વધારે શુગર તેમને નુકસાન કરે છે. લોકો ઘણી વાર ઇન્સ્યુલિન મોડું શરૂ કરે છે, જ્યારે નુકસાન થઈ ચૂક્યું હોય, અને આ માન્યતા ત્યાંથી આવે છે. વાંચો: શું ઇન્સ્યુલિનથી કિડનીને નુકસાન થાય છે?
• “ઇન્જેક્શન ખૂબ દુખે.” આધુનિક પેનની સોય ખૂબ ટૂંકી અને ઝીણી હોય છે. ઘણા લોકોને ઇન્જેક્શન ધાર્યા કરતાં ઓછું તકલીફવાળું લાગે છે.
• “ઇન્સ્યુલિનની આદત પડી જાય.” ના. તે શરીરને જરૂરી હોર્મોન છે, વ્યસન કરાવતી દવા નથી.

ઇન્સ્યુલિન શરૂ કરવામાં સામાન્ય રીતે શું થાય?

દરેકની યોજના જુદી હોય છે, અને પ્રકાર તથા સમય ડૉક્ટર પસંદ કરશે. ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસમાં ઘણી વાર લાંબી અસરવાળા (બેઝલ) ઇન્સ્યુલિનથી શરૂઆત થાય છે, અને ગોળીઓ ઘણી વાર ચાલુ રહે છે. કેટલાક લોકોને ભોજન સાથે પણ ઇન્સ્યુલિન, કે પ્રીમિક્સ્ડ ઇન્સ્યુલિનની જરૂર પડે છે. ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસમાં શરૂઆતથી જ બેઝલ અને ભોજન વખતના ઇન્સ્યુલિનનું સંયોજન વપરાય છે.

તમને પેન કે સિરિન્જ કેવી રીતે વાપરવી, શરીરના કયા ભાગમાં લેવું (સામાન્ય રીતે પેટ કે સાથળ), અને ગાંઠ ન બને તે માટે જગ્યા કેવી રીતે બદલતા રહેવું તે શીખવાશે. કેટલું લેવું અને કેવી રીતે બદલવું તે ડૉક્ટર કે ડાયાબિટીસ એજ્યુકેટર કહેશે. ડૉક્ટરે લખીને યોજના ન આપી હોય, તો પ્રમાણ જાતે ન બદલો.

શરૂઆતનાં અઠવાડિયાંમાં સામાન્ય રીતે વધુ વાર શુગર તપાસવાનું કહેવાશે. CGM સેન્સર આ સહેલું બનાવી શકે. ઘણાં ઇન્જેક્શનથી કાબૂ ન આવતો હોય તેવા કેટલાક લોકો માટે ઇન્સ્યુલિન પંપ પણ વિકલ્પ છે.

શું વજન વધશે?

ઇન્સ્યુલિન શરૂ કર્યા પછી કેટલાક લોકોનું વજન થોડું વધે છે, અંશતઃ એટલા માટે કે જે શુગર પેશાબમાં વહી જતી હતી તે હવે શરીર વાપરે છે. સમજદારીથી ખાવું, સક્રિય રહેવું અને દવાઓનું યોગ્ય સંયોજન પસંદ કરવું મદદ કરે છે. ડૉક્ટર ઇન્સ્યુલિન સાથે વજનના કાબૂમાં મદદ કરતી બીજી દવાઓ પણ આપી શકે.

ઓછી શુગર કેવી રીતે ઓળખવી?

હાઇપોગ્લાયસીમિયા એટલે શુગર 70 થી ઓછી (mg/dL માં). ઇન્સ્યુલિનની આ મુખ્ય આડઅસર છે. ચેતવણીનાં ચિહ્નો:

• પરસેવો, ધ્રુજારી કે ધબકારા વધી જવા
• અચાનક ભૂખ લાગવી
• બેચેની, ચીડિયાપણું કે ચક્કર
• માથાનો દુખાવો, ઝાંખું દેખાવું કે હોઠની આસપાસ ઝણઝણાટી
• વધુ ગંભીર કિસ્સામાં મૂંઝવણ, વિચિત્ર વર્તન કે લથડતી બોલી

રાત્રે ઓછી શુગર ખરાબ સપનાં, કપડાં ભીંજાય એટલો પરસેવો, કે સવારે માથાના દુખાવા રૂપે દેખાઈ શકે. સામાન્ય કારણોમાં ભોજન મોડું થવું કે છૂટી જવું, રોજ કરતાં વધુ કસરત, દારૂ, કે વધુ પડતું ઇન્સ્યુલિન છે. ઉપવાસ કે વ્રતના દિવસોમાં પણ આ જોખમ વધે છે, એટલે ઉપવાસ પહેલાં ડૉક્ટર સાથે યોજના બનાવો.

શુગર ઘટે તો શું કરવું?

ઓછી શુગર લાગે તો શક્ય હોય ત્યારે શુગર તપાસો. ઓછી હોય, કે તપાસી ન શકો, તો તરત ઝડપથી અસર કરતી શુગર લો, અને પછી ફરી તપાસો. અમેરિકન ડાયાબિટીસ એસોસિએશન ભાનમાં હોય તેવી વ્યક્તિ માટે ગ્લુકોઝને પસંદગીની સારવાર ગણે છે; લગભગ 15 મિનિટ પછી ફરી તપાસતાં શુગર હજી ઓછી હોય તો સારવાર ફરી કરવી, અને શુગર સામાન્ય થયા પછી ભોજન કે નાસ્તો લેવાથી તે ફરી ઘટતી અટકે છે.

રોજની ભાષામાં, ઝડપથી અસર કરતી શુગર એટલે ગ્લુકોઝ પાઉડર કે ગ્લુકોઝની ગોળીઓ, પાણીમાં ઓગાળેલી ખાંડ, કે ફળના રસનો નાનો ગ્લાસ. ચોકલેટ, બિસ્કિટ કે ઘી-વાળી મીઠાઈ તેમાંની ચરબીને કારણે ધીમે અસર કરે છે. કેટલું લેવું તે ડાયાબિટીસ એજ્યુકેટર જણાવશે. શુગરનો કોઈ સ્રોત હંમેશાં સાથે રાખો, અને કુટુંબને શીખવો કે શું કરવું. તમને મૂંઝવણ થાય કે ગળી ન શકો, તો કુટુંબે મોંમાં ખોરાક ન મૂકવો અને ઇમરજન્સી મદદ બોલાવવી. ગ્લુકાગોન નામની બચાવ-દવા તમારા માટે મળે અને યોગ્ય છે કે નહીં તે ડૉક્ટરને પૂછો.

શુગર ઘટી હોય તો દર વખતે ડૉક્ટરને જણાવો. મોટે ભાગે તેનો અર્થ એ છે કે તમારી યોજના બદલવાની જરૂર છે.

ઇન્સ્યુલિન કેવી રીતે સાચવવું અને સાથે રાખવું?

ઇન્સ્યુલિન ગરમી પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે, જે ગુજરાતના ઉનાળામાં મહત્ત્વનું છે. વાંચો: ગરમીમાં ઇન્સ્યુલિન કેવી રીતે સાચવવું.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મને હમણાં ઇન્સ્યુલિન કેમ જોઈએ છે, અને શું તે લાંબા ગાળા માટે હશે?
• મારા માટે કયું ઇન્સ્યુલિન અને કયું સાધન યોગ્ય છે, અને ક્યારે લેવું?
• મારે શુગરના કયા આંકડાનું લક્ષ્ય રાખવું, અને ક્યારે તમને ફોન કરવો?
• શુગર ઘટે, કે બીમાર હોઉં અને ખાઈ ન શકું, તો શું કરવું?

ઇન્સ્યુલિન તમારા માટે યોગ્ય છે કે નહીં તેની ચર્ચા કરવા એપોઇન્ટમેન્ટ લો.