શું ઇન્સ્યુલિનથી કિડનીને નુકસાન થાય છે?

ઘણા લોકો ઇન્સ્યુલિન લેવાની ના પાડે છે, કારણ કે કુટુંબના કોઈ સગાએ “ઇન્સ્યુલિન શરૂ કર્યું અને પછી ડાયાલિસિસ પર જવું પડ્યું”. આ વાત ગામમાં, સોસાયટીમાં કે કુટુંબના વોટ્સએપ ગ્રુપમાં ઝડપથી ફેલાય છે, અને તે કેમ ફેલાય છે તે સમજી શકાય તેવું છે. પણ તેમાં કારણ અને પરિણામની ગેરસમજ છે. આ લેખ સમજાવે છે કે ડાયાબિટીસમાં કિડનીને ખરેખર શું નુકસાન કરે છે, અને ઇન્સ્યુલિનની તેમાં શી ભૂમિકા છે. ડાયાબિટીસ વિશે વધુ માહિતી ડાયાબિટીસ વિભાગમાં અને ડાયાબિટીસના પાના પર છે.

ડાયાબિટીસમાં કિડનીને ખરેખર શું નુકસાન કરે છે?

કિડની લાખો નાની નાની રક્તવાહિનીઓ દ્વારા લોહી ગાળે છે. વર્ષો સુધી વધારે શુગર અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર આ નાની રક્તવાહિનીઓને ઈજા પહોંચાડે છે. ધૂમ્રપાન, મેદસ્વિતા અને વધારે કોલેસ્ટ્રોલ આ નુકસાનમાં ઉમેરો કરે છે. આને ડાયાબિટીસથી થતી કિડનીની બીમારી (ડાયાબેટિક કિડની ડિસીઝ) કહેવાય છે, અને ભારતમાં ડાયાલિસિસનાં સામાન્ય કારણોમાંનું તે એક છે.

એટલે ડાયાબિટીસમાં કિડનીને બચાવવાનો મુખ્ય આધાર છે શુગર અને બ્લડ પ્રેશર બંનેને લાંબા સમય સુધી કાબૂમાં રાખવાં. તમારી શુગર કેટલી હોવી જોઈએ તે સમજવા બ્લડ શુગરનું સામાન્ય સ્તર લેખ વાંચો.

શું ઇન્સ્યુલિન કિડનીનું રક્ષણ કરે છે?

ઇન્સ્યુલિન શુગર ઘટાડે છે, અને ઓછી શુગર કિડનીનું રક્ષણ કરે છે. આ વાત મોટા અભ્યાસોમાં જોવા મળી છે:

• ટાઇપ 1 ડાયાબિટીસના જાણીતા DCCT અભ્યાસમાં, સઘન ઇન્સ્યુલિન સારવારથી કિડનીનું નુકસાન, એટલે કે પેશાબમાં પ્રોટીન જવાનું, ઓછું વિકસ્યું.
• ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસના UKPDS અભ્યાસમાં, સલ્ફોનાઇલયુરિયા કે ઇન્સ્યુલિનથી શુગરનો વધુ કડક કાબૂ રાખવાથી નાની રક્તવાહિનીઓની જટિલતાઓ પણ ઘટી.

ઇન્સ્યુલિન પોતે શરીરનો કુદરતી હોર્મોન છે. સ્વાદુપિંડ તેને રોજ બનાવે છે, અને તે કિડની માટે ઝેરી નથી. ડાયાબિટીસમાં શરીર પૂરતું ઇન્સ્યુલિન બનાવી ન શકે કે તેનો બરાબર ઉપયોગ ન કરી શકે, ત્યારે બહારથી અપાતું ઇન્સ્યુલિન એ જ કામ કરે છે.

તો આ માન્યતા ટકી કેમ રહે છે?

ઘણી વાર ઇન્સ્યુલિન મોડું શરૂ થાય છે, વર્ષો સુધી શુગર વધારે રહ્યા પછી, જ્યારે કિડનીનું નુકસાન શરૂ થઈ ચૂક્યું હોય. કિડનીનું કામ ઘટે તેમ ઘણી ગોળીઓ યોગ્ય રહેતી નથી, એટલે ડૉક્ટરો ઇન્સ્યુલિન પર ફેરવે છે. પછી જે ઘટાડો પહેલેથી ચાલી રહ્યો હતો તેનો દોષ ઇન્સ્યુલિન પર આવે છે. સગાંની વાત સાંભળતી વખતે આ યાદ રાખવું: ઇન્સ્યુલિન ક્યારે શરૂ થયું, અને તે પહેલાં કેટલાં વર્ષ શુગર કાબૂ બહાર રહી હતી?

બીજા શબ્દોમાં, ઇન્સ્યુલિન અને ડાયાલિસિસ ઘણી વાર એક જ વ્યક્તિમાં દેખાય છે કારણ કે બંને લાંબા સમયના, કાબૂ બહારના ડાયાબિટીસનાં પરિણામ છે. એકે બીજું પેદા કર્યું નથી. ઇન્સ્યુલિનના ડરથી તેને ટાળવામાં આવે અને શુગર વર્ષો સુધી વધારે રહે, તો કિડનીને થતું નુકસાન વધી શકે છે.

મારી કિડની પહેલેથી નબળી હોય તો શું ઇન્સ્યુલિન સલામત છે?

હા, તે ઘણી વાર સલામત વિકલ્પોમાંનો એક છે. કિડની શરીરમાંથી ઇન્સ્યુલિન દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. એટલે કિડનીનું કામ ઘટે ત્યારે ઇન્સ્યુલિન શરીરમાં લાંબો સમય રહે છે, અને પહેલાં જેટલા જ ઇન્સ્યુલિનથી હવે શુગર વધુ પડતી ઘટી શકે છે (હાઇપોગ્લાયસીમિયા). એટલે જ કિડનીના ટેસ્ટ બદલાય તેમ ડૉક્ટર તમારી સારવારની સમીક્ષા કરશે. ઇન્સ્યુલિનમાં જાતે કોઈ ફેરફાર ન કરો. શુગર વારંવાર ઘટતી હોય, તો તે ડૉક્ટરને જણાવવું ખૂબ જરૂરી છે.

કિડનીના રક્ષણ માટે બીજું શું થાય છે?

આજે કિડનીના રક્ષણમાં બ્લડ પ્રેશરનો કાબૂ અને કિડનીની બીમારી ધીમી પાડતી સાબિત થયેલી દવાઓનો ઉપયોગ પણ સામેલ છે. તમારા માટે કઈ દવાઓ યોગ્ય છે તેની ચર્ચા ડૉક્ટર તમારી સાથે કરશે. કિડનીની તપાસ સામાન્ય રીતે લોહીમાં ક્રિએટિનિન (જેના પરથી eGFR ગણાય છે) અને પેશાબમાં આલ્બ્યુમિનથી થાય છે, અને ડાયાબિટીસ હોય તો આ ટેસ્ટ નિયમિત કરાવવાના હોય છે.

ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસમાં શુગરને લાંબા ગાળે કાબૂમાં લાવવાના રસ્તાઓ વિશે ડાયાબિટીસ રેમિશન લેખમાં વધુ માહિતી છે.

ઇન્સ્યુલિન શરૂ કરતી વખતે શું થાય અને ઓછી શુગર કેવી રીતે સંભાળવી, તે ઇન્સ્યુલિન શરૂ કરવું: શું અપેક્ષા રાખવી લેખમાં છે.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારા કિડનીના ટેસ્ટ (ક્રિએટિનિન, eGFR અને પેશાબમાં આલ્બ્યુમિન) શું બતાવે છે?
• મારા માટે ઇન્સ્યુલિન કેમ સૂચવાયું છે, અને તેનાથી મારી શુગર પર શું અસર થશે?
• કિડનીનું કામ બદલાય તો આપણે સારવારની સમીક્ષા કેટલી વાર કરીશું?
• ઓછી શુગરનાં લક્ષણો કયાં છે, અને તે થાય તો મારે શું કરવું?
• કિડનીના રક્ષણ માટે બ્લડ પ્રેશરનો મારો લક્ષ્યાંક શું છે?

ઇન્સ્યુલિન કે કિડની વિશે ચિંતા હોય તો તમારા રિપોર્ટ સાથે એપોઇન્ટમેન્ટ લો.