ગ્લુકોમીટર અને લેબના શુગરના આંકડા જુદા કેમ આવે?

ડાયાબિટીસના ક્લિનિકમાં આ ખૂબ સામાન્ય ચિંતા છે. સવારે ઘરે ગ્લુકોમીટરથી એક આંકડો આવે, અને એ જ દિવસે લેબના રિપોર્ટમાં બીજો. પછી મનમાં પ્રશ્ન થાય: કયું મશીન ખોટું છે? ટૂંકો જવાબ એ છે કે બંને આંકડા ભાગ્યે જ એકસરખા આવે છે, અને થોડો ફરક હોવાનો અર્થ એ નથી કે બેમાંથી એક ખોટું છે. આ લેખ સમજાવે છે કે કેટલો ફરક સામાન્ય ગણાય, ફરક કેમ આવે છે, અને તમારું મીટર બરાબર છે કે નહીં તે કેવી રીતે ચકાસવું. ડાયાબિટીસના બીજા ટેસ્ટ વિશે ડાયાબિટીસ વિભાગમાં વાંચો.

કેટલો ફરક સામાન્ય ગણાય?

ઘરનાં મીટર માટેનું આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણ (ISO 15197:2013) કહે છે કે 95 ટકા રીડિંગ આ મર્યાદામાં હોવાં જોઈએ (અહીં બધા આંકડા mg/dL માં છે):

• શુગર 100 થી ઓછી હોય ત્યારે, લેબના આંકડાથી વધુમાં વધુ 15 ઉપર કે નીચે.
• શુગર 100 કે તેથી વધુ હોય ત્યારે, લેબના આંકડાથી વધુમાં વધુ 15 ટકા ઉપર કે નીચે.

એટલે લેબમાં 200 આવે, તો મીટરમાં આશરે 170 થી 230 વચ્ચેનો કોઈ પણ આંકડો માન્ય મર્યાદામાં ગણાય. આ સાંભળીને ઘણા લોકોને નવાઈ લાગે છે, પણ રોજના નિર્ણયો માટે આટલી ચોકસાઈ ઉપયોગી છે.

આંકડા જુદા કેમ આવે છે?

• જુદા નમૂના. લેબ સામાન્ય રીતે નસમાંથી લીધેલા લોહીના પ્લાઝ્માની તપાસ કરે છે. મીટર આંગળીના ટેરવાના આખા લોહીની તપાસ કરે છે અને તેને પ્લાઝ્મા જેટલા આંકડામાં ફેરવે છે. જમ્યા પછી આંગળીના લોહીમાં શુગર ઘણી વાર નસના લોહી કરતાં વધારે હોય છે.
• જુદો સમય. ખાસ કરીને જમ્યા પછી, 15 થી 30 મિનિટમાં શુગર ઘણી બદલાઈ શકે છે. જુદા સમયે લીધેલા આંકડાની સરખામણી ન થાય. ઘરે નાસ્તા પછી માપ્યું અને લેબમાં કલાક પછી લોહી આપ્યું, તો ફરક આવવાનો જ.
• લેબમાં નમૂનો પડી રહે. લોહીનો નમૂનો ટેસ્ટ પહેલાં લાંબો સમય પડ્યો રહે, તો કોષો શુગર વાપરતા રહે છે અને લેબનો આંકડો ઘટી જાય છે. સારી લેબ ખાસ ટ્યૂબ વાપરે છે કે નમૂનાની ઝડપથી તપાસ કરે છે.
• માપવાની રીત. આંગળી પર શુગર કે ખોરાક લાગેલો હોય, આંગળી જોરથી દબાવવી પડે, લોહી બહુ ઓછું હોય, કે ચામડી પરનો આલ્કોહોલ (સ્પિરિટ) સુકાયો ન હોય, તો પરિણામ પર અસર થાય છે. પહેલાં હાથ ધોઈને કોરા કરો. મીઠાઈ કે ફળ હાથમાં લીધા પછી આંગળી ધોયા વગર માપવાથી આંકડો ખોટો વધારે આવી શકે.
• સ્ટ્રિપ. એક્સપાયરી ડેટ વીતી ગયેલી સ્ટ્રિપ, ગરમી કે ભેજમાં પડી રહેલી સ્ટ્રિપ, કે ખુલ્લા ડબ્બામાં રહેલી સ્ટ્રિપ ચોકસાઈ પર અસર કરે છે. ઉનાળામાં સ્ટ્રિપ ગાડીમાં કે તડકામાં ન રાખો, અને ચોમાસાના ભેજમાં ડબ્બો બરાબર બંધ રાખો.
• બીજાં પરિબળો. લોહીની ઉણપ (એનિમિયા), શરીરમાં પાણીની ઊણપ, વધુ ઊંચાઈવાળી જગ્યા, અને વધુ પ્રમાણમાં લેવાતું વિટામિન C જેવા કેટલાક પદાર્થો અમુક મીટર પર અસર કરી શકે છે.

CGM સેન્સર ત્રીજા પ્રકારના નમૂનાને વાંચે છે, એટલે ચામડી નીચેના પ્રવાહીને, તેથી તેના આંકડા ફરી જુદા હોય છે. વાંચો: ભારતમાં CGM સેન્સર.

મારું મીટર કેવી રીતે ચકાસવું?

તમારું મીટર લેબમાં સાથે લઈ જાઓ. લેબમાં લોહી લેવાય તેની થોડી મિનિટમાં જ આંગળીથી મીટરમાં શુગર માપો, શક્ય હોય તો ખાલી પેટે, અને બંને આંકડાની સરખામણી કરો. તમે રોજ વાપરો છો તે જ સ્ટ્રિપ લઈ જાઓ.

એક કરતાં વધુ વાર ફરક માન્ય મર્યાદાથી વધારે આવે, તો ડૉક્ટરને કે મીટર કંપનીને મીટર બદલવા વિશે પૂછો. એક વારના ફરકથી ગભરાશો નહીં; ઉપર જણાવેલાં કારણો પહેલાં તપાસો.

નિદાન માટે કયો આંકડો ગણાય?

ડાયાબિટીસના નિદાન માટે લેબનો આંકડો વપરાય છે, મીટરનો નહીં. આ બ્લડ શુગરનું સામાન્ય સ્તર લેખમાં સમજાવ્યું છે. ઘરનું મીટર રોજના નિર્ણયો અને પેટર્ન સમજવા માટે છે, જેમ કે કયું ભોજન શુગર વધારે છે કે શુગર ઘટી ગઈ છે કે નહીં.

યાદ રાખો કે HbA1c છેલ્લા બે-ત્રણ મહિનાનું લાંબા ગાળાનું ચિત્ર આપે છે. મીટર, લેબ અને HbA1c, ત્રણેય મળીને સાચી તસવીર બનાવે છે. HbA1c કોઈ સાથે મેળ ન ખાય, તો ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરો.

ડૉક્ટરને શું પૂછવું?

• મારા મીટર અને લેબના આંકડા વચ્ચેનો ફરક માન્ય મર્યાદામાં છે?
• મારે ઘરે કયા સમયે શુગર માપવી જોઈએ?
• શું મારા માટે CGM સેન્સર ઉપયોગી થાય?
• મારો HbA1c મારા રોજના આંકડા સાથે મેળ ખાય છે?

ડાયાબિટીસ વિશે વધુ માહિતી ડાયાબિટીસના પાના પર છે. આંકડા સમજવામાં મૂંઝવણ હોય, તો તમારું મીટર અને રિપોર્ટ લઈને એપોઇન્ટમેન્ટ લો.